نەوت دەبێتە ژەهر بۆ وڵاتانی بەرهەمهێن، ئەمجارە کێ دەبێتە فریادڕەسی هەرێم؟

لە پەراوێزی بەڵای کۆرۆنادا، شەڕی نرخی نەوت لەنێو زلهێزانی جیهاندا دەستیپێکرد، شەڕێک کە ئەمجارەش پریشکەکەی بەر ئابووریی هەرێمی کوردستان دەکەوێت، بەڵام ئەو بژاردانەی لەبەردەم حکومەتی هەرێمدان بۆ ڕزگاربوون لەم قەیرانە پێشوەختە، پێناچێت وەک هەمیشە دەستیان بۆ بەرێت و هیچ نەبێت بتوانێت دووبارە قەرزاری مووچەی فەرمانبەران نەبێتەوە.


ڕؤژی ٩ی ئەم مانگە، نرخی نەوت بەراورد بە چوار ساڵی ڕابردوو، نزمترین ئاستی لەنێو بازاڕەکانی جیهاندا تۆمار کرد، ئەوە لەکاتێکدایە، ماوەی دوو مانگە نرخی نەوت بە بەردەوام ڕووی لە دابەزین کردووەو لەسەدا ٥٢ی بەهاکەی خۆی بەراورد بە کۆتایی ساڵی ڕابردوو لەدەستداوە.

هەرێمی کوردستان کە ڕۆژانە زیاتر لە ٥٠٠ هەزار بەرمیل نەوت بە دەرەوە دەفرۆشێت، لە داهاتی ئەو نەوتەش تەنها ٣٠٠ ملیۆن دۆلار ڕادەستی وەزارەتی دارایی دەکات بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران، تەواوی داهاتەکەی تری بە وتەی بەرپرسانی هەرێم خۆیان، دەیدەنەوە قەرزی کۆمپانیاکان کە لەدوای بڕینی بودجەی هەرێمەوە لە ساڵی ٢٠١٤ لە لایەن بەغداوە، لەسەری کەڵەکە بووە.

ئێستا هەرێمی کوردستان لەسەدا ٨٠ی سەرچاوەی داهات و مووچەی فەرمانبەرانی، لە نەوت و گاز و ئەوپارەیەوە دەست دەکەوێت، کە عێراق ڕەوانەی دەکات، ئەویتری دەمێنێتەوە، لە داهاتی ناوخۆ و باجەوە پەیدای دەکات.

دوای قەیرانی چوارساڵەی دارایی، کە تا ساڵی ٢٠١٨ بەردەوام بوو، هەرێمی کوردستان لە فرۆشی نەوت و زیادکردنی هەناردەی نەوت و غاز و ئەو پارەیەی کە عێراق بۆ هەرێمی دەنێرێت، توانی تاڕادەیەک پرۆژە حکومی و تایبەتەکان بخاتەوە گەڕ، بەڵام بە دووبارە دابەزینی نرخی نەوت لە ٩ی ئەم مانگەدا، حکومەت لە قۆناغی یەکەمدا بڕیاریدا خەرجییە ناپێویستییەکانی ڕابگرێت، لە ئەگەری بەردەوامبوونی دۆخەکە، پێدەچێت حکومەت ناچار بکات دەست بۆ بژاردە قورسەکان بەرێت.

ئەنوەر کەریم، پسپۆڕی ئابوویی پێیوایە دۆخەکە بەردەوام دەبێت و چەند مانگێک دەخایەنێت، ئەگەر بێتو ڕوسیا، کە یاریکەرێکی ئێستای ئەم قەیرانەیە لە مانگی حوزەیران یان ئەیلولدا نەگەڕێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ لەگەڵ ئۆپێک و ڕێککەوتنێکی بەپەلە بکەن لەبارەی بڕی ئەو نەوتەی کە دەیخەنە بازاڕەکانی جیهانەوە.

ئەنوەر کەریم بە ڕۆژنیوزی ڕاگەیاند، نەک تەنها حکومەتی هەرێم و عێراق، بەڵکو تەواوی وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت تووشی شکست و قەیرانێکی ئابووریی سەخت دەبن ئەگەر بێتو چەند هەنگاوێکی سەرەتایی هەیە پەیڕەوی نەکەن لەم قۆناغەدا.

بەڕای ئەو پسپۆڕەی ئابووریی، دەبێت حکومەتی هەرێم پلانی خێرای هەبێت و سەرچاوەی داهاتی دیکە زیاد بکات، لەوانەش: ڕێککەوتنی خێرای حکومەتی هەرێمە لەگەڵ بەغدا بە ڕادەستکردنی ئەو ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتە بە ناوەند لە بەرامبەر پێدانی ٤٥٦ ملیار دینار کە مانگانە وەریدەگرێت تا بتوانێت لانیکەم ئەو بڕە بە مسۆگەریی بهێڵێتەوە.

هەروەها دەڵێت: پێویستە دەستبەجێ حکومەتی هەرێم چاکسازیی بکات لە بەهەدەردانی داهات و باج لەسەر کۆمپانیاکانی نەوت زیاد بکات، هەروەها کۆمپانیا گەورەکانی دیکەش باجیان لەسەر زیاد بکات، لەپاڵ ئەمانەشدا خاڵە گومرکییەکان کەم بکاتەوە و مەرزەکان توند بکاتەوە و بەخشین لە سەر گومرک نەهێڵێت، ئەگەر نا دەبێت حکومەتی هەرێم بەرگەی زیانەکان بگرێت کە لە پێشیەتی.

تەنها پسپۆڕانی ئابووریی نیین کە بەپێویستی دەزانن سەرچاوەکانی تری داهات زیاد بکرێن، بەڵکو حکومەتی هەرێم خۆیشی لەم کابینەیەدا پلانی هەیە داهاتی ناوخۆ بۆ ٣٠٪ بەرز بکاتەوە، بەڵام تا ئێستا میکانیزمەکانی ئەو هەنگاوانە دیار نیەو نازانرێت لەو هەنگاوانەش چەندی جێبەجێ بووە.

لای خۆیەوە پەرلەمانتار شێرکۆ جەودەت، لە لیژنەی دارایی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان پێیوایە کە دەبێت كاریگه‌ریى دابه‌زینى نرخى نه‌وت له‌و ٤٠٠ ملیۆن دۆلاره‌ى داهاتى نه‌وت بێت كه‌ نادیاره‌، نه‌ك مووچه‌ى فه‌رمانبه‌ران، بەتایبەت کە ئێستا باس لەوە دەکرێت حکومەتی هەرێم ناتوانێت مووچەی فەرمانبەران لە داهاتوودا دابین بکات، بە پێویستیشی دەزانێت، پرسی مووچه‌ی مووچه‌خۆران وه‌ك هێڵی سوور مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت.

شێرکۆ جەودەت بە ڕۆژنیوزی ڕاگەیاند: نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان، نه‌وتێك نیه‌ به‌ فەرمیی، له‌ (ئۆپیك) بفرۆشرێت، چونكه‌ ده‌وڵه‌ت نییه‌، هه‌روه‌ها له‌ چوارچێوه‌ى نه‌وتى عێراقیشدا حساب ناكرێت، به‌پێى یاساى به‌قاچاخبردنى نه‌وت كه‌ له‌ په‌رله‌مانى هەرێمی كوردستان ده‌رچووه‌، ئه‌وه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى یاسا بفرۆشرێت به‌ قاچاخ حسابه‌.

ڕاشیگەیاند، ئێستا زیاتر له‌ ٥٠٠ هه‌زار به‌میل نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان ده‌فرۆشرێت، به‌ڵام ئه‌و داهاته‌ى كه‌ دیاره‌ ته‌نها ٣٠٠ ملیۆن دۆلارە، هیچ دیكیۆمێنێت نیه‌ بیسه‌لمێنێت ئەوەی تری چۆن خه‌رجده‌كرێت و بە ٣٥٠ بۆ ٤٠٠ ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت.

بە بڕوای پەرلەمانتار غالب محەمەد لە لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دابه‌زینی نرخی نه‌وت بۆ ئه‌م دوو مانگه‌ كاریگه‌ریی زۆر نابێت له‌سه‌ر داهات و مووچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی عێراق، چونکە عێراق پێش وه‌خت به‌و نرخانه‌ نەوتی فرۆشتووە كه‌ له‌ پێشه‌وه‌ هه‌بووه‌، پێشیوایە هه‌رێمی كوردستانیش به‌وپێیەی نه‌وت كه‌متر له‌ عێراق ده‌فرۆشێت، بازاڕی تایبه‌تی خۆی نییە، هەربۆیە لەم دۆخەدا زیانی زیاتر دەکات بەراورد بە عێراق.

غالب محەمەد بە ڕۆژنیوزی ڕاگەیاند: ئه‌گه‌ر له‌ بودجه‌ی٢٠٢٠ ڕێكکه‌وتن نه‌كرێت له‌نێوان هه‌رێم و عێراقدا، ئه‌وكاته‌ دۆخەکە به‌ زیانی هه‌رێم زیاتر ده‌شكێته‌وه‌، چونکە عێراق ئه‌گه‌ر نه‌وتیش به‌ كه‌متر لە ٣٠ دۆلار بفرۆشێت، ده‌توانێت ده‌ست ببات بۆ یه‌ده‌گی خۆی، به‌ڵام هه‌رێمی كوردستان هیچ یه‌ده‌گی بانكی نییه‌.

لە کۆبوونەوەکانی چەند ڕۆژی رابردووی ئەندامانی ئۆپێک و دەرەوەی ئۆپێک ئەندامانی ئۆپێک بە سەرۆکایەتیی سعودیە داوایان لە رووسیا کرد، کە پێکەوە رۆژانەیەک ملیۆن و ٥٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی زیاتر کەمبکەنەوە بە جۆرێک ئەندامانی ئۆپێک رۆژانە یەک ملیۆن بەرمیل و ئەندامانی دەرەوەی ئۆپێک رۆژانە٥٠٠ هەزار بەرمیل نەوت کەمبکەنەوە، بەڵام رووسیا پێشنیازەکەی سعودیەی ڕەتکردەوە و لەبەرئەوەش نرخی نەوت لەگەڵ کردنەوەی بازاڕەکان لەم هەفتەیەدا بەرێژەی لەسەدا ٣٠ دابەزی.

دوای ئەوەش سعودیە بڕیاریدا نرخی نەوتی خۆی لە بازاڕەکانی ئاسیا بە داشکانی شەش دۆلار تاوەکو هەشت دۆلاربە بڕێکی زیاترە بخاتەڕوو، لەو چوارچێوەیەشدا عێراق و کوێت که له گەورەترین وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوتن رایانگەیاند، داشکاندنێکی گەوره بۆ ئەو نەوته دەکەن که بۆ ئاسیا هەنارده دەکرێت، عێراق پێنج دۆلار و کوێتیش شەش دۆلار بۆ مانگی ئایار داشکاندنی بۆ دەکەن.

 

ش.ف