کات لە قازانجی هەولێردا نییە بۆ شکاندنی بەستەڵەکەکانی بەردەم ڕێککەوتنی لەگەڵ بەغدا

چوار مەلەفی هەستیار چەندین ساڵە لەنێوان عێراق و هەرێمی کوردستاندا بە هەڵپەسێردراویی ماونەتەوە و گرنگیترینیشیان مەلەفی داراییە، بەڵام وا دیارە کات لە قازانجی هەولێردا نییە و کاتێکی کەم ماوە بۆ ئامادەکردنی پرۆژە یاسای بودجەی نوێی عێراق لە وەزارەتی داراییەوە، هۆشدارییش دەدرێت لەوەی کە کە ئەگەر ڕێککەوتن نەکرێت، پێدەچێت تێکستی نوێ لە پرۆژە یاسا نوێیەکەدا زیادبکرێت، کە جێی خواستی کورد نەبێت.


بڕیاربوو ئەم هەفتەیە و لەدوای پشووەکانی جەژنی قوربانەوە، شاندێکی حکومەتی هەرێم سەردانی بەغدای بکردایە و لەگەڵ حکومەتی ناوەند کۆببوایەتەوە، بەڵام هەفتە کۆتاییهات و سەردانەکە پێکنەهات.

چوار مەلەفی سەرەکیی لە هەگبەی شاندەکەی حکومەتی هەرێمدایە و دەیەوێت لە سەردانەکەیدا بۆ بەغدا لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی گفتوگۆی لەسەر بکات، ئەو مەلەفانەش بریتین لە نەوت، قەرزەکانی هەرێم، بودجە و مووچە و گەڕانەوەی پێشمەرگە بۆ ناوچەکانی ماددەی ١٤٠، مەلەفێکی دیکەش داهاتی خاڵە گومرگییەکانە کە ڕەنگە ببێتە جێی گفتوگۆ.

ئەو مەلەفانەی کە ئەجێندانی سەردانەکەی شاندی هەرێم بۆ بەغدا پێکدەهێنن:


یەکەم: قەرزەکانی هەرێم؛ بەپێی هەندێک سەرچاوەی نافەرمیی، هەرێمی کوردستان لەوەتەی پشکی بودجەی لە بەغداوە بۆ نەهاتووە، بڕی ۲٤ملیار دۆلار قەرزدارە، کە بەشێکی زۆری قەرزی کۆمپانیاکانی نەوتە لەسەری، حکومەتی هەرێم دەیەوێت لەبەرامبەر ڕادەستکردنی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بە بەغدا، بەغداش لەگەڵ ناردنی پشکی بودجەی هەرێم، بژاردنەوەی قەرزەکانی هەرێمیش لە ئەستۆ بگرێت، کە ئەمەش بەلای چاودێرانەوە ئەستەمە و گرفتێکی سەرەکیشە لەبەردەم ڕێککەوتنی هەولێر و بەغدا.


دووەم:دۆسیەی نەوت؛حکومەتی هەرێم لە ساڵی ٢٠١٤ەوە بەبێ گەڕانەوە بۆ حکومەتی ناوەندیی نەوت دەفرۆشێت، لەو چوارچێوەیەشدا گرێبەستی ٥٠ ساڵیی لەگەڵ دەوڵەتی تورکدا واژۆکردووە، لەدوای ڕووداوەکانی ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ەوە بەغدا داوا دەکات، کە هەرێم ڕۆژانە بڕی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕادەست بکات، بەڵام تا ئێستا هەرێم نەچووەتە ژێرباری ئەم داواکارییەوە و چەندین مەرجی هەیە، کە دیارترینیان بژاردنەوەی قەرزەکانییەتی.
سێیەم: پشکی هەرێم لە بودجە؛ حکومەتی هەرێم داوای پشکی ۱۷٪ی بودجە دەکاتەوە، بەڵام ئێستا پشکی بودجەکەی لە بەغداوە بە ١٢.٦٧٪ دیارییکراوە، بۆ ناردنی بەو پشکەش ڕادەستکردنی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە لەلایەن بەغداوە کراوەتە پێشمەرج، ئێستاش کە هەرێم ئەو بڕە نەوتە ڕادەست ناکات، بەغدا تەنها مووچەی فەرمانبەران و پێشمەرگە بۆ هەرێمی کوردستان دابیندەکات.

لە نوێترین پێشهاتیشدا ڕۆژی ١٩ی ئەم مانگە، جوتیار عادل، وتەبێژی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنووسییدا، ئامادەیی هەولێر-ی بۆ ڕادەستکردنی بڕی ٢٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بە عێراق دەربڕی.

چوارەم: گەڕانەوەی پێشمەرگە بۆ ناوچەکانی ماددەی ١٤٠، لەدوای ڕووداوەکانی ١٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٧-ەوە، پێشمەرگە لە ناوچەکانی سنووری ماددەی ١٤٠ (ناوچە دابڕێندراوەکان)نەماوە، لە ماوەی ڕابردووشدا چەند لیژنەیەک لەنێوان عێراق و هەرێم پێکهات بۆ لێکتێگەیشتن و کاری هاوبەش لە نێوان پێشمەرگە و سوپای  عێراق، بەڵام ئەم پرسەش هێشتا نەگەیشتووەتە ئەنجامێکی یەکلاکەرەوە.

مەلەفێکی دیکەش، کە پێدەچێت لە سەردانەکانی شاندەکەی هەرێمدا بۆ بەغدا بەشێکی گفتوگۆکان پێکبهێنێت داهاتی خاڵە گومرگییەکانە، هەرێمی کوردستان چوار مەرزی نیودەوڵەتیی و چوار مەرزی لاوەکیی لەگەڵ وڵاتانی ئێران و تورکیادا هەیە، لە سەرجەم خاڵە فەرمیی و نافەرمییەکانییشەوە ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئەنجامدەدرێت، بەغدا دەیەوێت هەولێر داهاتی خاڵە گومرگییەکانی بۆ بنێرێتەوە و پێناسی گومرگییش هاوشێوەی عێراق لە مەرزەکاندا بەجێ بکرێت.

لە ماوەی کابینەی هەشتی حکومەتی هەرێمیشدا چەندین جاری دیکە هەولێر و بەغدا لەسەر ئەو مەلەفانە کۆبوونەوە و دانووستانیان ئەنجامداوە، بەڵام هێشتا نەتوانراوە چارەسەرێکی کۆنکرێتیی بۆ سەرجەم ئەو مەلەفانە بدۆزرێتەوە، کە بە هەڵپەسێردراویی ماونەتەوە.

لەگەڵ دەستبەکاربوونی کابینەی نۆیەمی حکومەتیشدا، ڕۆژی ١٦ی تەمموزی ئەمساڵ شاندێکی باڵای حکومەتی هەرێم کە پێکهاتبوون لە قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی حکومەت و وەزیرانی ناوخۆ، پێشمەرگە، دارایی و داد بە سەرۆکایەتیی مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکومەتی هەرێم سەردانی بەغدایان کرد و لەگەڵ هەرسێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق کۆبوونەوە.

دواتریش ڕۆژی ٢٥ی تەمموز شاندێکی باڵای هاوبه‌شی حكومه‌تی ناوەندی و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌سه‌رپه‌رشتی سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و جێگری سه‌رۆكی حكومه‌تی ناوەندی بۆ كاروباری وزه‌ لە هەولێر کۆبوونەوە و بڕیاریاندا چەند لیژنەیەک بۆ چارەسەرکردنی دۆسیەی نەوت و دارایی پێکبهێنن.

دواتریش بە‌غدا و هەولێر دوو لیژنەی لاوەکییان پێکهێناوە بۆ ڕێککەوتن، هەرکات دوو لیژنەکە گەیشتنە ڕێککەوتن، ڕێککەوتنەکە بەرزدەکرێتەوە بۆ لیژنەی باڵای نێوان هەولێر و بەغدا بۆ ئەوەی ڕێککەوتنی لەسەر بکرێت.

دەستێوەردانی دەرەکیی لە ڕێککەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا:

به‌پێی زانیارییەکان، باڵیۆزخانه‌ی ئه‌مریكا لە عێراق چاودێری گفتوگۆ و دانووستانی نێوان هه‌رێم و به‌غدای كردووه‌، فشاریشی خستووه‌ته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان بۆئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ به‌غدا ڕێككه‌وتن بكات و ڕۆژانه‌ ٢٥٠ هه‌زار به‌رمیل نه‌وت ڕاده‌ستی كۆمپانیای سۆمۆ بكات.

ئه‌مریكا هه‌روه‌ها فشاریكردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى هه‌رێم هه‌موو ئامار و داتاكانی تایبه‌ت به‌پرسی نه‌وت بداته‌ حكومه‌تی فیدراڵی، هه‌روه‌ها داوای له‌به‌غدا كردووه‌ هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ بۆ ئێران ڕابگرێت.

هەر بەپێی زانیارییەکان، دەوڵەتی تورک نیگەرانە لە فشاره‌كانی ئه‌مریكا بۆ ڕێککەوتنی هه‌رێمى كوردستان و عێراق، چونکە پێیوایه‌ ڕۆڵی له‌پرسی نه‌وت و غازی هەرێمی كوردستان كه‌مده‌بێته‌وه‌.

نییەتی عێراق و هەرێم بۆ ڕێککەوتن چۆنە؟

هەرچەندە بڕیاربوو لەدوای پشووەکانی جەژنەوە واتا لەم هەفتەیەدا شاندێکی حکومەتی هەرێم سەردانی بەغدای بکردایە، بەڵام تاوەکو ئێستا ئەم سەردانە پێکنەهاتووە، بۆ زانینی هۆکاری پێکنەهاتنی سەردانەکەش ڕۆژنیوز پەیوەندیی چەند ئەندامێکی کوردی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقەوە کرد، بەڵام زانیارییان لەسەری نەبوو.

سەمیر هەورامی، بەرپرسی نووسینگەی ڕاگەیاندنی قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێم، لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەی هاوڵاتی، لەبارەی نییەتی کابینەی نوێی حکومەتەوە بۆ ڕێککەوتن وتوویەتی: کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم زۆر بەجدیی نیەتپاکی هەیە لەوەی کە ڕێککەوتنی درێژخایەن لەگەڵ بەغدا بکات، نەک تەنها بەنج بکرێن، بۆ ئەوەی چیتر لە مانگەکانی ١٠ و ١١دا پرسی بودجە و نەوت نەبێتەوە بە کێشە و باسکردن لەنێوان هەردوولا.

هەروها،حەسەن ئالی، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لە فراکسیۆنی یەکیتیی نیشتمانیی کوردستان بە ڕۆژنیوزی وت: نیەتێکی پاک نییە لەنێوان هەردوولادا هەم لای عێراق و هەمیش لای هەرێمی کوردستان بۆ ڕێککەوتن، نەبوونی ئەو نیەتپاکییەش گفتوگۆکان ناگەیەنێتە دەرەنجامێکی باش.

ئەم هەوڵانەی هەولێر بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا لەکاتێکدایە، بەپێی یاسای بودجەی عێراق کە لە ٢٣ی مانگی یەکی ٢٠١٩دا لە پەرلەمانی عێراقەوە پەسەندکراوە و تا ٣١ی ١٢ی ٢٠١٩ کاری پێدەکرێت، دەبێت وەزارەتی دارایی حکومەتی عێراق لە ناوەڕاستی مانگی ٩دا پرۆژە یاسای بودجە ئامادەبکات و لە ئەنجومەنی وەزیراندا دەنگی لەسەر بدرێت و لە کۆتایی مانگی ١٠-دا بگاتە پەرلەمان و لە سەرەتای ساڵی داهاتووەوە لە پەرلەمان دەنگی لەسەر بدرێت.

ئەحمەدی حاجی ڕەشید، ئەندامی لیژنەی دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، لە نووسینێکدا لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک ئاماژەی بەوەکردووە، کە دەبێت هەرێم بەر لە ئامادەکردنی پرۆژە یاسای بودجە ڕێککەوتنی نوێ لەگەڵ بەغدا ئەنجامبدات و بەتایبەت بابەتەکانی نەوت و گومرگ و باجەکان یەکلابکاتەوە،"ئەگەرنا یاسای بودجە بەبێ بەشداری هەرێم کۆمەڵێک تێکستی تێدا دادەنرێت، کە بەخواستی هەرێم نابێت".

ش.ف