بارەگاکانى دەوڵەتى تورک ژیانى هاوڵاتیانى باشوریان کردووەتە دۆزەخ

بەهۆى ڕووداوەکانى لە شیلادزێ-وە، بارەگا سەربازییەکانى دەوڵەتى تورک لە باشورى جارێکى دیکە بووە ڕۆژەفێکى گەرم، سوپارى توک زیاتر لە ٣٠ کیلۆمەتر لە خاکى باشورى کوردستان داگیرکردووە و لە ماوەى چوار ساڵدا ٨٢٢ هێرشى ئاسمانى ئەنجامداوە، لە ماوەى دوو ساڵدا زیاتر لە ٣٠ هاوڵاتى مەدەنییان شەهید کردووە.


فڕۆکە جەنگییەکانى سوپاى تورک، ڕۆژى ٢٣ ئەم مانگە، سنورى شارەدێى دێرەلوک-یان لە دەڤەرى بادینان بۆردوومانکرد، بەهۆیەوە چوار هاوڵاتى مەدەنى گیانیان لەدەستدا، لە دواى ئەو ڕووداوە، ڕقى هاوڵاتیانى شیلادزێ، کە ساڵانێکى زۆرە لەژێر بۆردوومان و داگیرکارییەکانى دەوڵەتى تورکدا دەژین، تەقییەوە و دەستیان بە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتى کرد و دەستیان بەسەر بارەگایەکى دەوڵەتى تورک-دا گرت لە شیلادزێ و سوتاندیان، بەهۆى تەقەى سەربازانى تورکیشەوە دوو هاوڵاتى شەهید بوون و شەش هاوڵاتى دیکە بریندار بوون.

ئەو سەرهەڵدانەى هاوڵاتیانى شیلادزێ، جارێکى دیکە بنکە و بارەگاکانى سوپاى دەوڵەتى تورکى لە باشورى کوردستان کردەوە ڕۆژەف،  حکومەتى هەرێمى کوردستان لە ڕاگەیەندراوێکدا، لەبارەى ئەو ڕووداوەوە دەڵێت، کە دەستى تێکدەر لە پشتى ئەو ڕووداوەوە هەیە و دەستمان بەلێکۆڵینەوە کردووە و تاوانباران دەدۆزینەوە، لەلایەکى دیکەوە زۆرێک لە لایەنەکانى هەرێمى کوردستان ڕاگەیەندراویان لەوبارەیەوە بڵاوکردەوە و داوایانکرد، کە بارەگاکانى سوپاى دەوڵەتى تورک لە باشورى کوردستان دابخرێن، هەروەها وەزارەتى دەرەوەى حکومەتى عێراق، ئیدانەى ڕووداوەکەى کرد و ڕایگەیاند، کە لەسەر ئەو بابەتە بانگهێشتى باڵیۆزى تورکیا دەکەن بۆ وەزارەتى دەرەوە.

دەوڵەتى تورک لە ساڵى ١٩٨٣وە بەشێوازى جۆراو جۆر هێرش دەکاتە سەر هاوڵاتیانى باشورى کوردستان، لەساڵى ١٩٩٤ یشەوە بە هاوکارى بەڕێوبەرانى حکومەتى هەرێمى کوردستان زیاتر لە ٢٠ بارەگاى سەربازى لە باشورى کوردستان کردووەتەوە.

بارەگاکانى سوپاى تورک لە باشورى کوردستان

هەبوونی سوپای تورک لەناو خاکی باشوری کوردستان لە ساڵی ١٩٩١-ەوە دەستیپێکرد و بەگوێرەی داتاکانی ڕاگەیاندنە تورکەکان ئێستا ١٨ خاڵی سەربازی و سیخوڕی سوپای تورک لە خاکی هەرێمی کوردستاندا هەن.

 بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، تا کاتێک وڵاتێک ڕەزامەند نەبێت، وڵاتێکی دیکە ناتوانێت لە خاکی ئەودا بارەگای سەربازی بکاتەوە، بۆیە دەکرێت بڵێین، کە هەموو ئەو بارەگا سەربازییانە بە ڕەزامەندیی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە خاکی باشوری کوردستاندا جێگر بوون، یەکەمین بارەگای سەربازیی تورک لە شارەدێی سەلاحەدین (پیرمام) دامەزرا کە لە ساڵی ١٩٩١یەوە بنەماڵەی بارزانی بەشێکی ئەو شارەدێی و هاوینەهەواری (سەری ڕەش)یان داگیر کردووە و تێیدا نیشتەجێ بوون.

بەگوێڕەی ئەو داتایانەی لە سەرچاوە تورکەکانەوە بە دەست گەیشتوون، یەکەم بارەگای سەربازیی تورک لە ساڵی ١٩٩٢دا و لە شارەدێی سەلاحەدین (پیرمام) دروست کرا، کە دەکەوێتە دووریی ٢٥ کیلۆمەتریی هەولێرەوە.

پاش بارەگای سەلاحەدین، سوپای تورک لە هەولێر، زاخۆ، سلێمانی، دهۆک، دیانا، باتوفا، بامەڕنێ، ئامێدی و کانیماسی یەکیەنەکانی خۆی جێگیر کرد.

لە ٢٣ ساڵی ڕابردوودا ئەو بارەگا سەربازییانەی کراونەتەوە بەم شێوەیەن:

بارەگای سەربازیی باتوفا

بارەگای سەربازیی کانیماسی (گردی باروخ)

بارەگای سەربازیی و فڕۆکەوانیی بامەڕنێ

بارەگای سەربازیی سەرسەنگ

بارەگای سەربازیی بێگۆڤا (گردی بیێ)

بارەگای سەربازیی گەلیی زاخۆ

بارەگای سەربازیی سیرێ (شیلادزێ)

بارەگای سەربازیی سیرێ (شیرت)

بارەگای سەربازیی کوپک

بارەگای سەربازیی قمریی بەرواری

بارەگای سەربازیی کۆخێ سپی

بارەگای سەربازیی دەریی داوەتیا

بارەگای سەربازیی چیای سەرزێری

بارەگای سەربازیی زێلکان کە دەکەوێتە بناری چیای مەقلوب

بارەگای سەربازیی باشیکا (لە باشوری ڕۆژهەڵاتی موسڵ)

پێنج هەزار سەرباز لەو بارەگایانەدان کە زۆربەیان یەکینە تایبەتەکانی سوپای تورکن، لە بارەگای سەربازیی کانیماسی بەتایبەت هێزە تایبەتەکانی سوپای تورک جێگربوون، لە بارەگای بامەڕنێش چەکی قورس و کەرەستەی سەربازی و فڕۆکەخانەی سەربازی هەن.

لەو بارەگایانەدا پێشمەرگە پەروەردەکراون

لەو بارەگایانەدا هێزەکانی پێشمەرگەی سەربە پارتی، پەروەردە کراون، بەگوێرەی سەرچاوە تورکەکان ئەحمەد داوودئوغڵوو، سەرۆک وەزیرانی تورک لە ساڵی ٢٠١٥دا سەردانی بارەگای سەربازیی دیانای کردووە و چاودێریی پەروەردەی پێشمەرگەکانی کردووە.

هەروەها ژمارەیەک ناوەندی میتی تورک لە خاکی باشوری کوردستان دامەزراون، کە زۆربەیان لە دهۆکن، لە شارۆچکەی باتوفای سەربە زاخۆ، لە زاخۆ خۆی و لە ناوەندی دهۆک ناوەندی میتی تورک هەیە.

لەماوەى چوار ساڵدا سوپاى تورک ٨٢٢ هێرشى کردووەتە سەر باشور

ئەو هێز و بارەگایانەى سوپاى دەوڵەتى تورک بەردەوام هێرشیان کردووەتە سەر هاوڵاتیانى باشورى کوردستان، هەروەها لەهەر دەرفەتێکدا دژى تەڤگەرى ئازادیی هێرشیان ئەنجامداوە، لەدواین هێرشیشدا لە ڕۆژى ١٤ى کانونى یەکەمى ساڵى ٢٠١٧دا لە بارەگاى کانى ماسى- سەر بە شارۆچکەى ئامێدى، لەشکرى تورک بە تۆپ هێرشى کردە سەر چەند گوندێکى ئەو ناوچەیە، هەروەها لە هەمان مانگدا چوار کردارى کورشتن، کە بکەرەکانیان نادیار بوو لە شارى دهۆک و شارۆچکەى زاخۆ، ئەنجامدرا.

بەگوێرەى لێدوانێکى جەبار یاوەر، ئەمیندارى گشتى وەزارەتى پێشمەرگە، لە ڕۆژى ١ى کانونى یەکەمى ساڵى ٢٠١٥ وە هەتاوەکو ٣١ کانونى یەکەمى ٢٠١٨ سوپاى تورک ٣٩٧ جار بە فڕۆکە و ٤٢٥ جار بە تۆپ بارانکرد هێرشى بۆسەر سنورەکانى هەرێمى کوردستان ئەنجامداوە، لەو هێرشانەشدا ٢٨٨ گوند بۆردوومان کراون.

پلانى داگرکردنى ناوچە سورییەکانى باشورى کوردستان

سەرنج ڕاکێشە، کە بارەگا سەربازییەکانى سوپاى تورک،هاموویان لەسەر سنورەکانى باشورى کوردستان جێگیرکراون، کە لە سنورەکانى ڕۆژهەڵاتى کوردستان تا ڕۆژئاواى کوردستان درێژبوونەتەوە، چاودێرانى سیاسى و شارەزایانى سەربازى ئاماژە بەوەدەکەن، کە تورکیا دەیەوێت لەو ڕێگەیەوە ناوچەیەکى داگیرکراو بۆخۆى دروستبکات و دەستکەوتەکانى گەلى کورد لەناو ببات، بەم هێرشانەى دوایش دەیەوێت ئەو شوێنانەى کە بۆشاییان تێدا دروست بووە داگیریان بکات.

سوپاى تورک، لە شەوى ١٤ى کانونى یەکەمى ساڵى ٢٠١٧ لە ناوچەى شەمزینانى لە سنورى جولەمێرگى باکورى کوردستان هاتنە ناو سنورەکانى هەرێمى کوردستان، هەروەها بە کۆپتەر سەربازى نوێ دەهێنێتە باشورى کوردستان، بۆ گەلى ڕەش و چیاى سیرۆ و چیاى ئەفدیلکۆفى، هەروەها نزیکەى ٣٠ کیلۆمەتر لە خاکى باشورى کوردستانیان داگیرکردووە، هەروەها چەک و تەقەمەنى و چەکى قورسى زۆریان بۆ ئەو ناوچانە هێناوە کە داگیریان کردوون، هەروەها بارەگاى نوێ لە لێلکان و چیادێل و بەرمیزە لە سنورى سیدەکان دروست دەکەن.

٣٠ هاوڵاتى مەدەنی-یان شەهید کردووە

لە ساڵى ٢٠١٧ و ٢٠١٨ دا لەئەنجامى ئەو هێرشانە سوپاى تورک کردوویەتیە سەر باشورى کوردستان، گوند و ڕەز و باخ-ى هاوڵاتیانى سوتاندووە، هەروەها ٣٠ى هاوڵاتى مەدەنى شەهید کردووە.

سوپاى تورک لە ساڵى ڕابردوودا چیاى ئاسۆس-ى بۆردوومانکرد، کە نزیکەى ٢٠٠ کیلۆمەتر لەناو خاکى باشورى کوردستاندایەو دەکەوێتە سەر سنورى ڕۆژهەڵاتى کوردستان.

هەوڵدانەکانى حکومەتى هەرێم و حکومەتى عراق بێ ئەنجامە

لەدژى داگیرکارییەکانى دەوڵەتى تورک، حکومەتى هەرێمى کوردستان و حکومەتى عێراق، جار جار لێدوانیان داوە وبڕیاریار گرتووە، بەڵام هەموو هەوڵەکان کاتى و بێ ئەنجام بوون.

لەساڵى ٢٠٠٥دا پەرلەمانى هەرێمى کوردستان بڕیاریدا کە بارەگاکانى دەوڵەتى تورک لە هەرێمى کوردستان دابخرێن، لە بڕیارەکەدا هاتبوو، کە نابێت هیچ هێزێکى بیانى لە هەرێمى کوردستان بوونى هەبێت، بەڵام ئەم بڕیارە بەهیچ شێوەیەک جێبەجێ نەرکرا.

حکومەتى عێراق، لە ساڵى ٢٠١٨ دا بڕیاریدا کە لیژنەیەک پێکبهێنێت و لە ڕێگاى ئەو لیژنەیەوە دەستدرێژییەکانى سوپاى تورک لە سنورەکانى باشورى کوردستان دیارى بکرێت، دواتر ئەو لیژنەیە ڕاپۆرتێک ئامادە بکەن و پێشکەشى نەتەوەیەکگرتووکانى بکەن، بەڵام ئەو بڕیارەش هەتا ئێستا جێبەجێ نەکراوە.

هەروەها لەمانگى کانونى یەکەمى ساڵى ٢٠١٩ هاوپەیمانى سائیرون و بینا، لە ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق، داواى کردنەدەرەوەى هێزە بیانییەکانیان کرد لەعێراق، هەروها ڕایانگەیاند، کە ئەو پێشیارە پێشکەشى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق دەکەن، بەڵام ئەویش پێک نەهات.