شەڕی داهاتووی عێراق و تورکیا لەسەر ئاو دەبێت

تورکیا بە گرتنەوەی ئاوی هەردوو ڕووباری دیجلە و فورات چەندین کێشەی مرۆیی و ژینگەیی بۆ عێراق دروستکردووە، بۆیە پێدەچێت لە داهاتوودا ناکۆکی گەورە لە نێوان عێراق و تورکیا لەسەر ئاو دروستبێت.


دەوڵەتی تورک لەسەرتای ئەم مانگەوە ئاوی ڕووباری دیجلەی گرتووەتەوە بۆ پڕکردنی بەنداوی ئیلیسو، کە لەسەر ڕووبارەکە دروستی کردووە، ئەوەش کاریگەری لەسەر باشووری عیراق دروستکردووە و بە یەکێک لە هۆکاری خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی شاری بەسرە و شارەکانی دیکەی باشوری عێراق دادەندرێت.

لە نێوان وڵاتانی ئێران و تورکیا و سوریا و عێراقدا، بێجگە لە ڕووباری دیجلە و فورات، چەندین سەرچاوەی ئاوی سورشتی دیکە هەیە، کە زۆرینەیان لە نێو خاکی کوردستان هەڵدەقوڵێن، بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان و یاساکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، پێویستە ئەو وڵاتانەی سەرچاوەی ئاو و ڕووباری هاوبەش لە نێوانیاندایە بە هاوبەشی بەکاری بهێنن، بەڵام وڵاتانی ئێران و تورکیا پابەندی ئەو ڕێککەوتنانە نابن و تاوەکو ئێستا چەندین جار سەرچاوە ئاویەکانیان گرتووەتەوە، هیچ گرنگیەکیشیان بە ناڕەزایەتیەکانی عێراق نەداوە لە بەرامبەر دروستکرنی بەنداو لەسەر ڕووباری دیجلە و فورات و ڕووباری زێی بچوک و ئاوی ئەڵوەند و سیروان.

لە ساڵی ٢٠١٤دا وەزارەتی سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق، هەواڵی واژۆکردنی لێکتێگەیشتنی دوولایەنەی لەگەڵ تورکیا لەسەر چۆنیەتیی ئیدارەدانی ئاوە هاوبەشەکانیان بڵاوکردەوە، کە بەپێی لێکتێگەیشتنەکە، تورکیا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە بەشە ئاوی عێراق لە ڕووبارەکانی دیجلە و فورات بەردەداتەوە.

بەڵام لە ساڵی ٢٠١٧ دا حەسەن جەنابی، وەزیری سەرچاوە ئاوییەکانی عێراق، بە ڕۆژنیوزی ڕاگەیاند، کە ساڵی ٢٠١٦ چوار جار سەردانی تورکیای کردووە بۆ ئەوەی نیگەرانیەکانی عێراق بگەیەنێتە دەسەڵاتدارانی تورکیا لە بارەی دروستکردنی بەنداو لە سەر ڕووبارەکانی دیجلە و فورات، بەڵام هیچ وەڵامێکی دڵخۆشکەریان پێنەدراوە، ئەو وتانەش واتای ئەوەیە تورکیا گوێ بە نیگەرانییەکانی عێراق و یاسا نێودەوڵەتییەکان نادات لە بارەی دەستبەسەرداگرتنی ئاوی ڕووبارەکانی دیجلەو فورات.

بۆیە بەهۆی گوێ پنەدانەکانی تورکیا بە داواکارییەکانی عێراق و بەرزبوونەوەی ناڕەزایەتی هاوڵاتیانی خوارووی عێراق لە بەرامبەر نەبوونی ئاوی خواردنەوە و وشکبوونی زەویەکانیان، ڕەنگە عێراق و تورکیا ڕووبەڕووی شەڕ یاخود گرژی زیاتر لە پەیوەندییەکانیاندا ببنەوە.

پڕۆژەی گاپ و ئامانج و مەترسیەکان

بیرۆكه‌ی پڕۆژه‌ی گاپ بۆ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی پێشوو ده‌گه‌رێته‌وه‌، كه‌ ڕووبه‌ری پرۆژه‌كه‌ نزیكه‌ی له‌ (١٠%) ڕووبه‌ری گشتی توركیا پێك ده‌هێنێت، تێچوونی پرۆژه‌كه‌ له‌ نێوان (٦-٩%) بوودجه‌ی گشتی توركیایه‌، پرۆژه‌ی گاپ جگه‌ له‌وه‌ی گه‌وره‌ترین پرۆژه‌ی ئاوی توركیایه‌ و یه‌كێكشه‌ له‌پرۆژه‌ گه‌وره‌كانی جیهان، هەروەها به‌ چواره‌م گه‌وره‌ترین به‌نداوی جیهان ئه‌ژمارده‌كرێت، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ پێكهاتوه‌ له ٢٢  به‌نداو و ١٣ پرۆژه‌ی سه‌ره‌كیی کە ١٤ بەنداو و حه‌وت پڕۆژەی له‌سه‌ر ڕووباری فورات و ٨ بەنداو و شەش پڕۆژەیان لەسەر ڕووباری دیجله-‌یە.

شیلان محەمە، هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا لە زانستی سیاسی، لە بارەی ئامانجە شاراوەکانی پشتی پڕۆژەی گاپ، بە ڕۆژنیوزی وت:"ئامانجە شاراوەکانی پشتی پڕۆژەکە کۆمەڵێک ئامانجی سیاسی و سەربازییە، ئامانجیان دەستبەسەرداگرتنی بازاڕی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاستە لە ڕووی ئاو و کشتوکاڵەوە، هەروەها دەیانەوێت وەک چەکێکی فشار بەکاریبهێنن بۆ ئەوەی کێشەی کورد کپبکەن، دەیانەوێت هەژموونی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بسەپێنن و خۆیان بکەنە جەمسەرێکی سونی گەرایی لە ناوچەکەدا".

ناوبراو وتیشی:"بە تەواوبوونی پڕۆژەکە بە پلەی یەکەم زیان بەر عێراق دەکەوێت، لە ڕووی ئابوورییەوە دەبێتە هۆی دابەزینی بەرهەمهێنانی کارەبا لەعێراق، پێشبینی ئەوە دەکرێت تاوەکو ساڵی ٢٠٤٠ شاری بەسرە ببێتە بیابانی خوێ، هەروەها پێشبینی ئەوە دەکرێت، کە تاوەکو سالی ٢٠٢٥ ڕووباری فورات هەشت ئەوەندەی ئێستا ئاوەکەی کەم بکات، واتا دەتواندرێت یەک لەسەر هەشتی ئەو زەویانەی بە ئاوی ئەو دوو ڕووبارە ئاودێری دەکرێت، کشتوکاڵی تێدا ئەنجام بدرێت".

شیلان محەمەد، پێی وابوو کە مەترسی پرۆژەی گاپ، مەترسییەکی زۆر گەورەیە، بە تایبەت دوای تەواوبوونی بەنداوی ئیلیسو، کە تورکیا لەسەرەتای ئەم مانگەوە هەوڵی پڕکردنی دەدات و ڕووباری دیجلەی بۆ گرتووەتەوە، ئەگەر ئەم بەنداوە بەتەواوی بکەوێتە کار ئەوا ٣٠-٣٥%ی ئاوی دیجلە کەم دەکات، بەوەش مەترسی ئەوە هەیە ٨٩٠ هەزار هێکتار زەوی کوشتوکاڵی وشک ببن، چونکە دیجلە و فورات ٩٨% ئاوی سەر زەوی عێراق پێک دەهێنن، ئەگەر ئێرانیش بەشدار بێت لەو گەمەی ئاوەی کە تورکیا دەیکات، ئەوا لە ١٥ ساڵی داهاتوودا مەترسی زۆر گەورەی ژینگەیی و مرۆیی و ڕوو لە عێراق دەکات.

هەروەها مەحمود ڕەزا، پەرلەمانتاری فراکسیۆنی گۆڕان، لە خولی پێشووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، مەترسییەکانی پڕۆژەی گاپ-ی بۆ ڕۆژنیوز خستەڕوو وتی:"پێش ئەوەی تورکیا و سوریا پڕۆژە لەسەر ڕووباری فورات دروستبکەن ساڵانە ٣١.٨٣ملیار مەتر سێجا ئاو لە فوراتەوە دەڕژایە خاکی عێراقەوە، هەروەها ساڵانە ٢٠.٣ ملیار مەتر سێجا، ئاو لە ڕووباری دیجلەوە دەڕژایە خاکی عێراق، ئەگەر ئەم پڕۆژانە تەواو ببن بەهەردووکیان ٣٦.٦٩٤ملیار مەتر سێجا ئاو لە عێراق ئەگرنەوە، ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی ٩ ملیۆن دۆنم زەوی لە عێراقدا ببێت بە بیابان".

وتیشی:"ئێستا کە تەنها دوو بەنداو لە پڕۆژەی گاپ تەواو بوون کاریگەری لەسەر عێراق دەرکەوتووە ئاوی عێراق ڕێژەی خوێی تێدا زۆر بووە، خۆڵبارین زیادی کردووە، بەهۆی گرتنەوەی ئاو لەلایەن تورکیاوە شاری بەسرە حاڵی زۆر خراپە، ئەوخۆپیشاندانەی دەکرێن بەشێکی بەهۆی ئەوەوەیە، چونکە ڕێژەی خوێ لە ئاوی شەتول عەرەب زۆر بەرزبووەتەوە، لەبەر ئەوەی ئێستا ئاوی دیجلە و فورات ناگەنە شەتول عەرەب، ئەوەش کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵک کردووە".

ئەو پەرلەمانتارە پێی وایە کە عێراق دەبێت ڕێکاری نەرم و توند بگرێتە بەر بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر تورکیا کە ئاوی دیجلە و فورات بەپێی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان بەکار بهێنن، کە بەپێی بۆچوونی ئەو، ڕێکارەکان بریتین لەوەی سەرەتا داوای ئەوەیان لێبکات کە پابەندبن بە ڕێککەوتننامەو یاسا نێودەوڵەتییەکانی سەبارەت بە ئاو، ئەگەر پابەند نەبوون ئەوا پێویستە عێراق ڕێگا زبرەکان بگرێتە بەر لە بەرامبەریاندا، وەک ڕێکارە دبلۆماسییەکان و پچڕاندنی پەیوەندنی بازرگانی و ئابوری، ئەگەر ئەوەش هەر سودی نەبوو، ڕەنگە بگاتە پێکدادانی سەربازی، ئێستا عێراق لەگەڵ تورکیا و ئێران و سوریا لە شەڕێکی نەرمدایە لەسەر ئاو

مەحمود ڕەزا، ئاماژەی بە تێڕوانینی تورکیا بۆ بەکارهێنانی ئاو کرد و وتی: تورکەکان لەسەردەمی سلێمان دێمێرل، دەیانوت چۆن بۆرسە هەیە بۆ نەوت و ئاڵتون و کاڵاکانی دیکە، پێویستە بۆرسەی ئاو-یش هەبێت و ئاو بفرۆرشرێت، بەڵام یاسا نێودەوڵەتییەکان ڕێگە بەوە نادەن، یاسایی نێودەوڵەتی دەڵێت ئاو و هەوا پەیوەندییان بە ژیانی مرۆڤەوە هەیە و نابێت مامەڵەی پێوەبکرێت، تورکیا دەیەوێت فشاری سیاسی لەسەر عێراق دروست بکات بەهۆی ئاوەوە، دەیەوێت هەر دەسەڵاتێک لە عێراق فەرمانڕەوایی بکات گوێڕایەڵی ئەوان بێت، بۆ بەرژەوەندی سیاسی و ئابوری خۆی بەکاری بهێنێت، ئێستا ئەوەتا سوپای تورکیا هاتوو ناو عێراقەوە عێراق ناوێرێت هیچ بڵێت.

ئەو پەرلەمانتارە پێی وابوو بۆ ئەوەی عێراق فشار لەسەر تورکیا دروست بکات تاوەکو پابەندی ڕێککەوتننامە و یاسا نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە ئاو ببێت، پێویستە هاوکاری پارتی کرێکارانی کوردستان- پەکەکە بکات، چونکە ئەوە تەنها کارتی فشارە بەدەستییەوە، نەک وەک ئێستا هاوکاری تورکیا بکات بۆ ئەوەی بێت لە پەکەکە بدات.

ناوبراو پێی وایە، کە سیاسەتی ئاوی تورکیا سیاسەتێکی ئابووری نییە، سیاسەتێکی سیاسییە، هیواشی وایە کە تورکیا ئەوەندە پارەی لە بەردەستدا نەبێت کە پڕۆژەی گاپ تەواو بکات، ئەگەر تەواوی بکات عێراق وێران دەکات، شارستانیەتی نێوان دوو ڕووبار بە تەواوەتی لە ناو دەچێت.

س.ح