مادەی ١٤٠ی دەستوور و بەربەستەكانی جێبەجێكردنی.. بەشی یەكەم

مادەی ١٤٠ی دەستووری عێراق تایبەتە بە چارەسەركردنی ناوچە جێناكۆكەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەندی عێراق، كە زۆرترین ناكۆكیی و كێشمەكێشی سیاسیی لەسەرە و ماوەی ١٣ ساڵە نەتواندراوە جێبەجێ‌ بكرێت.


لەدوای ساڵی ٢٠٠٣  و ڕووخانی ڕژێمی بەعسی عێراق، ناكۆكیی لەنێوان حكومەتی نوێی عێراق و هەرێمی كوردستاندا سەریهەڵدا لەسەر ئەو ناوچانەی، كە هەرێمی كوردستان بە ناوچەی هەرێمی دەزانی و دەیوسیت بگەڕێتەوە سەر هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەندی عێراقیش دەیویست لە سنووری دەسەڵاتی ناوەندیدا بمێنێتەوە، بۆیە لە دەستوری عێراقدا وەك ناوچەی جێناكۆك ناوبراون.

لە ئێستادا، كە عێراق بە ئاڵۆزییەكی سیاسیی سەختدا دەڕوات، ناكۆكییەكانی هەرێم و حكومەتی ناوەندیی لە لوتكەدان، ململانێیەكی توندی سیاسیی لەنێوان سیاسییە شیعەكان دروستبووە لەدوای هەڵبژاردنی ١٢ی ئایاری ٢٠١٨وە، بێجگە لەوە ئاڵۆزیی لەنێوان شیعە و سونەی عێراقدا هەیە، هەموو ئەمانە دۆخی سیاسی عێراقی بە گشتی ئاڵۆزكردووە و ئارامی سیاسی تێكداوە، بەڵام ئەو دۆخە لە ناوچە جێناكۆكەكان ئاڵۆزتر و توندترە و هەندێك جار سەریكێشاوە بۆ ئاڵۆزی سیاسی.

 دەکرێت بپرسین، پرسی ناوچە جێناکۆکەکان بۆ چارەسەر نەبووە، دەستێوەردانە دەرەکیەکان و خواست و بەرژەوەندیەکانی وڵاتانی هەرێمی لەسەر ناوچە جێناکۆکەکان چین، ئایا لە ڕێگەی مادەی ١٤٠ وە کێشەی ناوچە جێناکۆکەکان چارەسەر دەبێت یان پێویستە بەدوای چارەسەری دیکەدا بگەڕێینن بۆچوونی دانیشتوانی ئەو ناوچانە چییە و چۆن چارەسەریەکیان دەوێت، بۆ دەستکەوتنی وەڵامی هەموو ئەو پرسایارانە لەم ڕاپۆرتە شیکاریەدا بەدواداچوونێکی مێژوویی و مەیدانیمان ئەنجامدا و هەوڵماندا وەڵامی پرسیارەکان لە شیکارییە مێژووییەکان ڕای هاوڵاتیانی ئەو ناوچانە وەربگرین. 

ناوچە جێناكۆكەكان كامانەن؟

ناوچە جێناكۆكەكان بریتین لە شاری كەركوك، لەگەڵ شارۆچكەكانی دوزخورماتوو، شەنگال، خانەقین، لەگەڵ چەندین شارەدێ و گوندی  سەر بە شاری كەركوك و ئەو شارۆچكانەی ناویان هاتووە، هۆكاری ناكۆكی لەسەر ئەم ناوچانە ئەوەیە كە دانیشتوانەكانیان كورد و عەرەب و توركامانن، هەر پێكهاتیەكیش لەوانە ئەو ناوچانە وەك ناوچەی خۆیان دەبینن، زۆرینەی كوردەكان دەیانەوێت ئەو ناوچانە بگەڕێتەوە سەر هەرێمی كوردستان و زۆرینەی عەرەب و توركمانەكانیش دەیانەوێت ئەو ناوچانە لەژێر دەسەڵاتی حكومەتی ناوەندیدا بمێنێتەوە.

ناكۆكیەكان لە ساڵی ٢٠٠٣ وە دەستپێدەكات

لە ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی ١٩٩١ دا نیوەی ناوچەكانی باشووری كوردستان لەلایەن جەماوەری باشووری كوردستان و هێزی پێشمەرگەی كوردستانەوە ئازادكرا، بە شاری كەركوك و هەندێك لەو ناوچانەی كە بەناوچەی جێناكۆك ناودەبرێن، بەڵام بەپێی بڕیارێكی نەتەوە یەكگرتووەكان هەردوو هێڵی پانی ٣٥ و ٣٦ وەك ناوچەی ئارام دەشتنیشان كرا، بەوەش شارەكانی هەولێر و دهۆك و سلێمانی، لەژێر دەستی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا مانەوە و شاری كەركوك و ناوچە جێناكۆكەكانی دیكەش كەوتنەوە ژێر دەستی ڕژێمی بەعس.

لە ساڵی ٢٠٠٣ و دوای ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس لەلایەن هاوپەیمانانەوە، دەسەڵاتێكی كاتی لە عێراقدا دامەزرا بە سەرۆكایەتی پۆڵ بریمەر و ئەنجومەنێكی حكوم دامەزرا، لەسەردەمی دەسەڵاتی كاتی عێراقدا داواكاری سەرەكی كورد گەڕانەوەی ئەو ناوچانە بوو بۆ سەر هەرێمی كوردستان.

لە ساڵی (٢٠٠٤- ٢٠٠٥) حكومەتێكی گواستراوە لە عێراق دامەزرا بە سەرۆكایەتی ئیبراهیم جەعفەری، مادەی ٥٨ی یاسای بەڕێوبردنی حكومەتەكەی ئیبراهیم جەعفەری باس لە چارەسەری كێشەی ناوچە جێناكۆكەكان كراوە، كە دەڵێت: حكومەتی گواستراوە و دەستەی بڵندی ناكۆكی، كە تایبەتە بە كێشەی خاوەندارێتی و بابەتی پەیوەندیدار بە خاوەندارێتی، كاردەكەن بۆ ئەوەی ستەمی ڕژێمی پێشووی بڕەوێننەوە، لەسەر ئەو هاوڵاتیانەی كە بەزۆر ڕاگوێزراون و لە شوێنی خۆیان دەركراون و موڵكو ماڵیان داگیركراوە.

هەروەها لە هەمان بەندی یاساكەدا هاتووە كە حكومەتی گواستراوەی عێراق كار دەكات بۆ ئەوەی خەڵكی ڕەسەنی ئەو ناوچانە بگەڕێنەوەی سەر زێدی خۆیان، قەرەبوو بكرێنەوە و ماڵ و موڵكەكانیان بۆ گەڕێتەوە یاخود لە شوێنێكی نزیك شوێنی خۆیان زەوییان پێبدرێت، هەروەها ئەو كەسانەی لەسەر كارەكانیان دەركراون یاخود نەیانهێشتووە ببنە فەرمانبەر پێویستە لەسەر حكومەت كاریان بۆ بدۆزێتەوە.

بەهۆی ناكۆكیە سەختەكانی نێوان پێكهاتەكانی عێراق و ئەو كێشە و شەڕ و ناكۆكیانەی كە لە عێراقدا ڕوویاندا و گەشەكردنی ڕێكخراوەی تیرۆرستی قائیدە، لە عێراق و چەندین كێشەی دیكە حكومەتی گواستراوەی عێراق كارێكی دیاری لەسەر جێبەجێكردنی ئەو مادەیە نەكرد، تەنها ئەوە نەبێت ئەنجومەنێكی بۆ جێبەجێكردنی ئەو مادەیە دامەزراند.

مادەی ١٤٠ لە دەستوردا چەسپا

لەدوای ئەوەی لە مانگی یەكی ساڵی  ٢٠٠٥ دا دەنگدان بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران بەڕێوەچوو، یەكەم پەرلەمانی عێراق لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس دروستكرا، لە مانگی ١٠ی هەمان ساڵدا دەنگ بۆ دەستوری هەمیشەیی عێراق درا، دەستوری نوێی عێراق لەلایەن سیاسیەكان و شارەزایانی یاسایی عێراق نوسرابوویەوە كە تاڕادەیەك سەرجەم پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق و ئاینە جیاوازەكان بەشدارییان لە نوسینەوەی دەستوردا كرد.

مادەی ٥٨ لە یاسای حكومەتی گواستراوەی عێراق گۆڕدرا بۆ مادەی ١٤٠ لە دەستوری هەمیشەیی عێراق، كە دەقی نوسراوە دەستوریەكەی بەم شێوەیەیە، یەكەم: دەسەڵاتـی ڕاپەڕاندن هەنگاوی پێویست دەنێت بۆ تەواوكردنی جێبەجێكردنی پێداویسیتەكانی مادەی (٥٨) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە بە هەموو بڕگەكانیەوە.

دووەم: ئەو بەرپرسیاریەتیەی لەسەر شانی دەسەڵاتی ڕاپەڕاندنە لە حكومەتی ئینتیقالیدا كە لە مادەی (٥٨) لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوەدا ئاماژەی پێكراوە، بەردەوام دەبێت و دەكەوێتە ئەستۆی دەسەڵاتی ڕاپەڕاندنی هەڵبژێردراو بەگوێرەی ئەم دەستوورە بۆ ئەوەی بە تەواوی جێبەجێ بكرێت (ئاساییكردنەوە، سەرژمێری، لە كۆتاییدا ئەنجامدانی ڕاپرسی لە كەركوك و ناوچەكانی تر كە ناكۆكیان لەسەرە بۆ دیاریكردنی ویستی هاوڵاتیان) لە ماوەیەكی دیاریكراودا كە لە مانگی ١٢/٢٠٠٧ تێپەڕ نەكات.

چی كرا بۆ جێبەجێكردنی مادەی ١٤٠

وەك ئەوەی لە بەندە دەستوریەكەدا هاتووە پێویستە تاوەكو كۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ ئەو مادە دەستوریە جێبەجێ بكرێت، هەنگاوی یەكەمیش بۆ جێبەجێكردنی مادەی ١٤٠ بریتییە لە ئاساییكردنەوە، بۆ ئاسایی كردنەوەی دۆخی ناوچە جێناكۆكەكان پێویستبوو ئەو كوردانەی لە چوارچێوەی پڕۆسەی بە عەرەبكردنی ڕژێمی بەعسدا لەو ناوچانە دەركرابوون بگەڕێنەوە سەر زێدی خۆیان، هەروەها دەبوو ئەو عەرەبانەی هێندرابوونە ئەو ناوچانە بگەڕێننەوە شوێنی خۆیان، بۆ ئەمەش ئەنجومەنی باڵای جێبەجێكردنی مادەی ١٤٠ دامەزرا.

ئەم ئەنجومەنە پێشتر لە سەردەمی حكومەتی گواستراوەی عێراقدا دروستكرابوو لە ژێرناوی ئەنجومەنی باڵای موڵكدارێتی، بەڵام لەدوای پەسەندكردنی دەستور لە كۆتایی ساڵی ٢٠٠٥ دا ناوەكەی گۆڕدرا بۆ ئەنجومەنی باڵای جێبەجێكردنی مادەی ١٤٠.

ئەنجومەنەكە دەستی بەكار كرد، هەر خێزانێك كە دەركرابوون لەو ناوچانە بۆ گەڕانەوەیان بڕی ١٠ ملیۆن دیناری عێراقی وەك قەرەبوو پێدەدرا، بەڵام هەر خێزانێك كە هێندرابوونە ئەو ناوچانە و پێویست بوو بگەڕێنەوە بڕی ٢٠ ملیۆن دیناری عێراقی وەك قەرەبوو پێدەدرا.

لە چوارچێوەی جێەبجێكردنی هەنگاوی یەكەمی مادەی ١٤٠ دا هەزاران خێزانی كورد گەڕانەوە كەركوك و خانەقین و ناوچەكانی دیكە، هەروەها سەدان خێزانی عەرەب گەڕێندرایەوە بۆ شوێنی خۆیان، لەبەر خاوی بەڕێوەچوونی پڕۆسەكە و ئاستەنگە سیاسیەكانی بەردەمی نەتواندرا تاوەكو ساڵی ٢٠٠٧ وەك ئەو شێوەیەی لە دەستوردا هاتبوو مادەكە جێبەجێ‌ بكرێت، بۆیە بە چەندین موبادەرەی سیاسی كورد ڕازیكرا كە ڕازیبن بە درێژكردنەوەی ماوەی جێبەجێكردنی مادەكە.

هەرچەند لەو كاتەدا كورد ڕازیكرا كە ماوەی جێبەجێكردنی مادەكە درێژ بكرێتەوە، بەڵام هیچ ماوەیەك دیاری نەكراو تاوەكو ئێستا كە ساڵی ٢٠١٨ یە جێبەجێكردنی ئەو مادەیە پێی نەناوەتە قۆناغی دووهەم كە قۆناغی سەرژمێریكردنە، لە بەشەكانی داهاتووە ئەم ڕاپۆرتەدا تیشك دەخەینە سەر ململانێ‌ سیاسەیەكان لەسەر ناوچە جێناكۆكەكان و هۆكار و ئاستەنگەكانی بەردەم جێبەجێكردنی مادەی ١٤٠.


ک.ک