نەورۆز، سیمبوڵی بەرهەڵستکاریی و ناسنامەی نەتەوەی کورد

نەورۆز لەدژی زوڵم و ستەمکاریی بووەتە سیمبوڵی بەرهەڵستکاریی و بەرخۆدان و ئازادیی، دوای ٢٧٢٠ ساڵ نەورۆز لەسایەی بزووتنەوەی ئازادیخوازی گەلی کوردەوە لەسەر ناسنامەی بنەڕەتیی خۆی دەژێتەوە و دەبێتە هەوێنی یەکڕیزیی گەلان.


نەورۆز لەڕووی زمانەوانییەوە وشەیەكی كۆنی (ئێرانی–كوردی)ە، لە دوو بڕگە پێكهاتووە (نو) بەمانای نوێ‌ (روز) یش بەمانای ڕۆژ دێت، هەردوو بڕگەكەش پێكەوە بە مانای (ڕۆژی نوێ‌) دێت.

وەک زاراوەش بەمانای زیندووبوونەوە و ژیانەوە و نوێبوونەوە دێت، ئەمەش زیاتر پەیوەستە بەگۆڕانكاریی سروشتەوە، چونكە نەورۆز واتە ڕۆژێكی نوێ‌، كە وەرزی زستانی سەخت و سەرما و سوڵە كۆتایی دێت، بەدوایدا ڕۆژ و مانگ و وەرزێكی نوێ‌ دێت، كە گژوگیا شین دەبن و دار و درەخت گوڵ دەكەن، كانی و كارێز دەتەقنەوە و پلەكانی گەرما بەرزدەبنەوە، بەمەش وەرزێكی نوێ‌ (بەهار) دەستپێدەكات.

ئەم گۆڕانكارییەی كەشوهەوا و جەژنی نەورۆز مێژوویەكی كۆنی هەیە، درێژكراوەی جەژنی (زگمەک) و سەری ساڵی سۆمەرییە، كە هاوكاتە بە ڕۆژی یەكی مانگی نەورۆزی سەری ساڵی كوردی.

 

سەرەڕای ئەوەی نەورۆز جەژنی كوردە و لەخاكەكەیان سەری هەڵداوە، بەڵام بەشێک لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانە (ئێران، ئەفغانستان، ئۆزباگستان، تاجیكستان و قیرغستان) یادی دەكەنەوە و بەهی خۆیانی دەزانن، ئەمەش لە ڕوانگەی جوگرافیەوە ئاساییە و دروستە، چونكە ئەوانیش وەک کوردستان دەكەونە نیوە گۆی باكوری زەوییەوە، كە هەمان گۆڕانكاری كەشوهەوا دەیانگرێتەوە، یەكەم ڕۆژی ئەم گۆڕانكاریەش، ٢١ی مانگی ئازار دەكات، واتە ڕۆژی یەكی مانگی نەورۆز، كە تیشكی خۆر بۆ ماوەی سێ‌ مانگ و بە ستوونی دەدات لەو ناوچانە، بەمەش لەو وڵاتانەش وەرزێكی نوێی (بەهار) دەستپێدەكات.

 

واتای نەورۆز بۆ کورد

نەورۆز هاوشێوەی گەلانی دیکەی ناوچەکە بایەخی تایبەتی بۆ گەلی کورد هەیە، لەپاڵ شینبوونی دەشت و چیا و دۆڵەکان و هاتنی وەرزی نوێ، سیمبوڵی بەرخۆدان و بەرهەڵستکاریی و ئازادیشە، مێژووی ئەم سیمبوڵەش لە دەوڵەتی میدیاوە درێژدەبێتەوە تا ڕۆژی ئەمڕۆ.

جەژنی نەورۆز سەرەتای ساڵی کوردیی و یەکەم ڕۆژی وەرزی بەهارە کە دەکاتە ٢١ی ئازار، مێژووی ئەم جەژنە بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان دەگەڕێتەوە بۆ ٧٠٠ ساڵ پێش زاین، ساڵانەش ئەم جەژنە لەناو گەلی کورد هەندێک لە گەلانی دیکەی ناوچەکەوە پیرۆز دەکرێت.

مێژووی سەرەتای سەرهەڵدانی ئەم جەژنەش گەڕێندراوەتەوە بۆ ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر، کە کاوە لاوێکی جەربەزەی کورد بووە و لەدژی ستەمکارییەکانی پادشا "زوحاک"ی ئێرانی ئەوکاتە سەرهەڵدانی کردووە و بە شمشێرەکەی دەستی لەناویبردووە.

چونکە بەپێی قسەوباسی ئەم ئەفسانەیە، زوحاک پادشایەکی ستەمکاربووە و ستەمی لە کورد کردووە، مۆخی سەری گەنجی کوردیان بۆ بردووە بۆ ئەوەی مارەکانی سەرشانی بیخۆن، کاوەش لەدژی ئەو زوڵمە وەستاوەتەوە و زوحاکی لەناوبردووە، دواتریش وەک ڕەزمی سەرکەوتن ئاگری کردووەتەوە.

كردنەوەی ئاگریش لە ڕۆژی نەورۆزدا مانای سەركەوتنی خواوەندی چاكەیە بەسەر خواوەندی خراپەدا و هێمایە بۆ ڕووناكی (خۆر)، كە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئایینی (زەردەشت) چونكە ئاگر یەكێكە لە چوار پیرۆزییەكانی ئایینی زەردەشت، كە ئایینی ڕەسمی ئیمپراتۆرییەتی ماددە و لەسەردەمی ماددەكان لەناوچەكە لەلایەن پەیامبەرەكەیان زەردەشت-ەوە بڵاوبووەتەوە، دواتر زەردەشت جەژنی نەورۆز و ڕۆژی سەری ساڵی نوێی خستە نێو پەیامە ئاینییەكەی خۆی و لەڕووی ئایینیەوە پیرۆزی كرد، بەمەش نەورۆز ڕوویەكی نیشتمانی و ئایینی و نەتەوایەتیی وەرگرت و بوو بە بەشێک لە كلتووری گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش كورد.

چونكە لەڕووی كاتەوە (زەمەن) ڕۆژ و مانگەكەی دیارە، لەڕووی (شوێن)یشەوە میللەت و جوگرافیاكەی دیارە، واتە نكۆڵی لە كوردبوون و نیشتمانی بوونی جەژنی نەورۆز ناكرێ، چونكە بەپێی ڕای زۆرینەی لێكۆڵەران و پسپۆرانی شوێنەوار، سۆمەرییەكان دانیشتووانی ڕەسەنی كوردستانن و لەناوچەكە ژیاون، ١٠-١٢ هەزار ساڵ پێش زایین لە ئەشكەوت و چیاكانی كوردستان یادی جەژنی (زەگمەك)و سەری ساڵی یان كردووەتەوە، كە هاوكاتە لەگەڵ جەژنی نەورۆز و سەری ساڵی كوردی.

ئەم جەژنە لە سەرەتای سەرهەڵدانییەوە تا ئێستا لەناو گەلی کورد-دا بە بایەخەوە پیرۆز دەکرێت، هەرچەند فشاری هێزە داگیرکارەکانی کوردستانیش هەبووبێت بۆ ڕێگریکردن لە پیرۆزکردنی ئەو جەژنە نەتەوەییە، بەڵام کوردان لە ٢١ی ئازاری هەموو ساڵێکدا ئاگری نەورۆزیان هەڵکردووە و جەژنیان گێڕاوە.

لە سەرەتای سەدەی ٢٠دا لە باشوری کوردستان، سەرباری فشارەکانی ڕژێمەکانی عێراق بەڵام ساڵانە حاجی تۆفیق بەگ ناسراو بە (پیرەمێرد) لە گردی مامەیارەی سلێمانی هەموو ئێوارەیەکی ٢٠ی ئازار خەڵکی کۆکردووەتەوە و ئاگرییان کردووەتەوە و خواردنی دابەشکردووە، بۆیە ئێستاش ساڵانە لە سلێمانی لەو گردە ئاهەنگی نەورۆز ساز دەکرێت.

لە باکوری کوردستان لەدوای سەرهەڵدانی بزووتنەوەی ئازادیخوازیی کورد، ئەم جەژنە زیاتر لەناو کوردان بایەخی پێدرا و یادی کرایەوە، بەجۆرێک مەزڵوم دۆغان کە یەکێک بووە لە پێشەنگانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی کورد، ڕۆژی ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٨٢ لە زیندانی ئامەد ئاگری لە جەستەی خۆی بەردا و بەوشێوەیە نەورۆزی پیرۆزکرد، تا ئێستاش مەزڵوم دۆغان وەک کاوەی ئاسنگەری سەردەم یادی دەکرێتەوە.

ئەو مەشخەڵەی مەزڵوم دۆغان لەدژی زوڵم و ستەمی دەوڵەتی تورک لە زیندانی ئامەد هەڵیکرد، لە تەواوی باکوری کوردستان و پارچەکانی دیکەی کوردستان و جیهانیش دەنگی دایەوە و بووە سیمبولی ئازادیی و بەرخۆدان.

ساڵانە بەشێوەیەکی فراوان لە باکوری کوردستان یادی ئەم جەژنە دەکرێتەوە، نەورۆزی ئامەد بەگووڕترین ئاهەنگی پیرۆزکردنی نەورۆزە لە کوردستان، کە ساڵانە ملیۆنان کەس لە هەرچوار پارچەی کوردستانەوە بەشداریی تێدا دەکەن، زۆر جاریش ئاهەنگی نەورۆزی ئامەد بووەتە مینبەری بڵاوکردنەوەی پەیامی ئاشتیی.

ساڵی ٢٠١٣ عەبدوڵا ئۆجالان، ڕێبەری گەلی کورد لە ئاهەنگی نەورۆزی ئامەد-دا پەیامی ئاگربەست و خستنگەڕی هەوڵەکان بۆ ئاشتی لە تورکیا بڵاوکردەوە، ئەوەبوو ئاگربەست ڕاگەیەندرا و دوو ساڵی خایاند، بەڵام لە ساڵی ٢٠١٥دا دەوڵەتی تورک ئاگربەستی شکاند و زوڵم و داگیرکارییەکانی لەدژی گەلی کورد فراوانترکرد.

لە بەرامبەریشدا کوردان لە هەرچوار پارچەی کوردستان مەشخەڵی سەرکەوتن و بەرخۆدانیان لەدژی زوڵم و داگیرکاریی دەوڵەتی تورک بەرزکردەوە، بەتایبەت لە پیرۆزباییەکانی نەورۆزدا هەموو پیلانەکانی داگیرکەران پووچەڵ دەکەنەوە.

کوردان لە نەورۆزی ئەمساڵدا جارێکی دیکە پەیامی ئاشتی و ئازادیی و یەکسانیی بڵاودەکەنەوە، بەڵام بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە کە تەواوی جیهانی گرتووەتەوە، گەلی کورد ئەم جەژنە نەتەوەییە بەشێوەیەکی جەماوەریی پیرۆز ناکەن، بەڵام هەموو گەڕەک و کۆڵان و ماڵێک مەشخەڵی نەورۆزی تێدا هەڵدەکرێت و پەیامی خۆیان بڵاودەکەنەوە.

پەیامی یەکگرتن و یەکخستنی ناوماڵی کوردیش سەرەکیترین ئەو پەیامانەیە، کە ساڵانە لە نەورۆزدا بەرجەستە دەبێت و هەمووان خەجت لەسەر هاتنەلای یەکی هێز و لایەنە کوردییەکانی هەرچوار پارچەی کوردستان دەکەنەوە، بۆ ئەوەی هاوشێوەی کاوەی ئاسنگەر بەیەکەوە شمشێرەکەیان هەڵبگرن و ئەو زوحاکانە لەناو ببەن، کە تا ئێستاش بەردەوامن لە زوڵم و ستەم بەرامبەر گەلی کورد.

ک.س