کتێبێکی په‌روەرده‌ی ڕه‌گه‌ز په‌رستیی – كێ به‌رپرسه‌؟

کتێبێک، که‌ چەندین ساڵە بووەتە پڕۆگرامی خوێندن، ناهاوسه‌نگیی ڕه‌گه‌زیی تێدا زاڵه‌، ئه‌و وێنانه‌ که‌ له‌ کتێبه‌کاندا هه‌ن زیاتر ڕەگەزی نێر نیشان دەدەن، ئه‌مه‌ش هزری پیاو سالاریی ده‌چه‌سپێنێت.


له‌ هه‌رێمی کوردستان له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی 1991 سیستمی په‌روه‌رده‌ تایبەتمەندیی هەرێمی کوردستانی وەرگرت و لە ماوەی چەند ساڵێکدا، سەرجەم ئەو کتێبانە گۆڕدران، کە لە سەردەمی ڕژێمی بەعسدا ئامادە کرابوون، بەڵام له‌ هه‌ندێک کتێبدا ناهاوسه‌نگیی ڕه‌گه‌زیی هه‌یه‌.

کتێبی "خوێندنه‌وه‌ی کوردیی بۆ پۆلی دووه‌می بنه‌ڕه‌تی" کە وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌  ئامادەی کردووە و لە خویندنگاکاندا دەخوێندرێت، ناهاوسەنگیەکی ڕەگەزیی زۆری پێوە دیارە.

ئه‌م کتێبه‌ هه‌تاوه‌کو ئێستا هه‌شت جار چاپکراوه‌ کۆتا چاپیشی له‌ ساڵی 2015 –دا بووە،به‌ڵام به‌هۆی هه‌بوونی وێنه‌ی زیاتری ڕەگەزی نێر له‌م کتێبه‌دا فکر و هزری پیاو سالاریی له‌لای تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ دروست بووه‌، له‌و کتێبه‌دا هه‌موو کاره‌ گرنگه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ دراوه‌ به‌ پیاو، وێنه‌ی ژن-یش بۆ کاری ماڵ و منداڵ به‌خێوکردن به‌کارهاتووه‌،  بێ ئەوەی کەس لەسەر ئەم بابەتە هەستیارە بوەستێت و هەوڵی چاکردنی بدات، ئەم چه‌سپاندنەش لە بیری منداڵاندا بەشێوەیەکە، کە لە گەورەبوونیشدا کاریگەریی هەیە و هەست بەو جیاوازییە زۆرە ناکه‌ن که‌ له‌ کتێبه‌که‌داهه‌یه‌.

له‌ ئه‌نجامی ئه‌م ڕێبازی خوێندنه‌ له‌ناو کۆمه‌ڵگا‌دا ژن و پیاو له‌سه‌ر زهنیه‌تی پیاو سالاریی گه‌وره‌ ده‌بن، نمونه‌ش، بۆ هه‌ڵبژاردنی هه‌رێمی کوردستان ڕاپرسیه‌ک ئه‌نجام درا  له‌سه‌ر پرسی به‌شداری ژن له‌ سیاسه‌تدا که‌ له‌ سه‌دا %44 له‌ ژنان پێیان باش نه‌بوو ژن به‌شداری سیاسه‌ت بکات‌.

ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ پرسیارمان له‌ چه‌ندین پسپۆڕ و شاره‌زا و  مامۆستای زانکۆ کرد، هه‌روه‌ها پرسیارمان له‌ سه‌رپه‌رشتیار و دانه‌ری ئه‌و کتێبانه‌  و وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ کرد، بۆ ئاشکراکردنی هۆکاری ناوهه‌سه‌نگی ڕه‌گه‌زی ئه‌م کتێبه‌.

"پێویسته‌ که‌سی شاره‌زا ئه‌م کتێبانه‌  ئاماده‌ بکات"

نیاز محه‌مەد، کۆمەڵناس و مامۆستای زانکۆ وتی: ده‌بوو ئەو کەسانەی کار لەسەر ئامادەکردنی ئەم وێنانە دەکەن خولی زۆر باشیان بۆ بکرایتەوە هزری ڕەگەز پەرستیی و پیاو سالاریی لە مێشکیاندا نەمایه‌، بۆ ئەوەی بتوانن نەوەیەک پەروەردەبکەن، کە ئەم هزرە لە مێشکیاندا نەبێت، گەورەترین کێشە ئەوەیە، من ئەگەر خۆم شتێک نەزانم ئەی چۆن فێری تۆی بکەم.

"گۆڕانکاریی له‌ په‌رورده‌ ده‌ست پێده‌کات"

نیاز ئاماژەی بەوەکرد، کە گۆڕانکاریی کردن لەو کلتور و هزرانەی کە لە ناو کۆمەڵگای کوردییداهەن لە پرۆسەی پەروەردەوە دەست پێدەکات، بۆیە گرنگییدان بەو کتێبانەی کە منداڵەکانی لەسەر پەروەردە دەکرێت یەکێکە لە ئامرازەکانی وێنا کردنی ژیان بۆ منداڵ، بۆ نمونە ئەو مرۆڤانەی کاردەکەن هیچ کام لە وێنەکان ژن نین، منداڵەکان ئەوە لە مێشکیاندا دەچەسپێت کە ئەوەی کاردەکات تەنیا پیاوە، کە پزیشکە یان مامۆستایە.

"بە هەمان هزر وێنای ژیان بۆ منداڵ دەکات"

نیاز محه‌مه‌د ئاماژه‌ی به‌وه‌کرد، که‌ ئەو کەسانەی کە کتێبەکەیان بژار کردووه‌تەوە تەنها یەک ژنی تێدایە، ئەو کەسەی وێنەکان دادەنێت هزرێکی پیاو سالاریی و ڕەگەز پەرستیی لە مێشکیدایە بەهەمان هزر کار لەسەر وێناکردنی ئەو ژیانە بۆ منداڵەکان دەکات، پرۆسەی پەروەردە واته‌ ئامادەکردنی سەرجەم ئەو پێداویستیانە بۆ ئەو نەوانەی کە پێویستیان بە وێناکردنی ژیانە، ئەگەر نا ناتوانین لە قۆناغی هەرزەکارییدا هانیان بدەین مامەڵه‌یەکی تەندروست لەگەڵ یەکتریدا بکەن.

نیاز محه‌مه‌د، ئه‌وه‌شی خسته‌ ڕوو، که‌ په‌رورده‌ کردنی منداڵان ئه‌رکێکی هەرە قورسەلەسەر ژنان و‌ وتی:"ئەی بۆچی لە کتێبەکاندا بەرپرسیاریەتیەکانیان نەخستووەتە سەر شانی ژنان؟، وه‌ کاتێک باسی په‌ڵه‌وان ده‌کرێت هه‌میشه‌ وێنه‌ی پیاومان دێته‌ پێش چاو، له‌ کاتێکدا چه‌نده‌ها ژنی په‌ڵه‌وان هه‌یه‌ له‌ بواری وه‌رزشدا".

"پێویسته‌ په‌رورده‌ و ڕێکخراوه‌کان ‌پێکه‌وه‌ کار بکه‌ن"

ئەو کۆمەڵناسە، بە پێویستی دەزانێت، کە ڕێکخراوەکانی ژنان بتوانن ڕووبەڕووی وەزارەتی پەروەرده‌ ببنه‌وه‌ لەسەر ئەو کتێبەی دانراوە،  هەروەها زانکۆکانیش که‌مترخه‌م نه‌بن و کاری زیاتر  له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ بکه‌ن، ده‌بێت هه‌موو پسپۆڕه‌کانی په‌رورده‌ و ڕێکخراوه‌کانی ژنان و پیاوان و له‌گه‌ڵ به‌ڕێوبه‌رایه‌تی په‌روه‌رده‌ کاربکه‌ن".

ئەندامی کۆمیتەی ژنۆلۆژی: پڕۆگرامی خوێندن دیموکراتییی نییه‌

نەجیبە قەرەداغی، ئەندامی کۆمیتەی ژنۆلۆژی، باسی لە گرنگی پەروەردە کرد، لەم بارەیەوە بۆ ڕۆژ نیوز دواو وتی: پەروەردە یەکێکە لە بوارە هەرە گرنگەکان بۆ داڕشتنی کەسایەتیی مرۆڤ، لە ژیانی کۆمەڵگا بەگشتی و ژیانی تاکەکان بە تایبەتی، لە پەروەردەی ناو خێزانەکانەوە بگرە تا هەموو بوارەکانی دیکە، بناغەیە ڕەنگدانەوەی هەیە لە بواری تەندروستی کۆمەڵایەتیی و ئابوورییدا، به‌تایبه‌ت که‌ منداڵ لە ناودەستی خێزانەوە دەگوازرێتەوە بۆ پەروەردەیەکی مەنهەجی لە خوێندنگاکاندا، بۆیه‌ گرنگه‌ پەروەردە لە دەرەوەی خوێندنگاکان زیاتر پەرەی پێبدرێت".

قەرەداغی، ئاماژەی بەوەش کرد، کە خێزان یەکەیەکی دیموکراتیی نیە و به‌ زهنیەتێکی دیموکراتیی ئاوا نەبووە، هه‌روه‌ها قۆناغی سەرەتایی کە قۆناغی بنەڕەتییە بۆ داڕشتنی کەسایەتی مرۆڤ بۆ دروستکردنی زهنیەتێک لەکەسایەتی مرۆڤدا، بەڵام تا دواڕادە پەیڕە و پرۆگرامێکە کە دیموکراتیی نییە، بۆنموونە تەکنیک بەکاردەهێنرێت وە ئیدی سزادان یاخود شکاندنی خوێندکار نەماوە، بەڵام توندوتیژیی بە شێوازی دیکە بەرهەم دێتەوە بە شێوازی ئەو مەنهەجەی کە لە ناو لاپەڕەکانی خوێندندایە".‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎

"ده‌زگاکانی جێگره‌وه‌ پێویستن"

نه‌جیبه‌ قه‌ره‌داغی، بۆ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌م کێشه‌یه‌ پێشنیار ده‌کات"ڕۆشنبیران و ئەکادیمسیان و کەسانی پسپۆڕ، ئەو کەسانەی کە هەنگاوێکیان ‌ناوە لەبارەی ئاواکردنی زهنیەتی دیموکراسییەوە هەم ڕەخنە بکەن هەم پێشنیاری خۆیان بکەن، جیاوازییەکی زۆر هەیە لەو پەروەردەکرنه‌ی که‌ دایک و باوک دەیدەن بە منداڵەکەیان لە ماڵەوە لەگەڵ ئەو پەروەردەیەی کە لە خوێندنگاکاندا دەیدرێتێ، منداڵەکە بەو پەروەردەیەی لە خوێندنگاکاندا دەیدرێتێ هەنگاو بۆ دواوە دەنێت لەجیاتی پێشەوە، بۆیە بۆ گۆڕانکاریی لە سیستمی پەروەردەدا دەزگاکانی جێگرەوە پێویستن".

" ده‌سه‌ڵات ئه‌و زه‌مینه‌ی دروستکردووه‌"

هەروەها، سنوور کەریم، مامۆستایەکی قۆناغی بنەڕەتییە و ئاماژەی بەوە کرد، کە جگە لەوەی زەمینە سازییکردووە ،کۆمەڵگە بۆ خۆشی لە بارە، هۆکارەکەشی گەڕاندەوە بۆ ئەوەی، کە دەسەڵاتی کوردیی بۆ ماوەی ٢٧ ساڵە کاردەکەن بۆ دەستەمۆکردنی کۆمەڵگا، وتیشی:"ڕه‌نگە ئەو کەسانەشی لە ناوەندەکەدان ڕۆژێک ئەو جیاوازییەیان نەبینیبێت، دواجار کۆمەڵگا و دەسەڵات منداڵێک پەروەردە دەکەن، کە هەموو دەسەڵات و هەموو پێگە گرنگەکان لە ناو کۆمەڵگادا دەکاتە کەسایەتی پیاو، ژن تەنیا وەکو ڕەنگکردن و جوانکردنی بابەتەکان بەکاردەهینن".

سنوور، بە گرنگی زانی، کە پێداچوونەوەیەکی ورد بە سیستمی پەروەردەدا بکرێت و ژینگەیەک بۆمنداڵ فەراهەم بکرێت کە جیاوازیی لە نێوان ئەم دوو ڕه‌گەزەدانەبینێت.

سەرپەرشتیاری پەروەردەیی: وه‌زارت به‌رپرسیاره‌

گوڵنار حەمە ئەمین، سەرپەرشتیاری بنەڕەتی زمانی کوردیی، وەزارەتی پەروەردە بە بەرپرس دەزانێت و وتی:"دەبێت وەزیر بڕیار بدات بۆ چاکردنی ئەم کتێبانە و گۆڕینیان".

گونار، ڕەخنەی لە تەواویپرۆگرامەکە هەبوو، کە چەندین ساڵە دووبارە دەکرێتەوە و وتی:"دەبێت چیرۆکەکان بەشێوەی سینەما پیشانی خوێنداکاران بدرێن و سیدی لەگەڵدابیت و هۆنراوەکان بەدەنگەوە فێری منداڵن بکرێت، تا نەوەیەکی زیرەک و هۆشیار پەروەردە بکرێت".

ئاماده‌کاری کتێب:  ئێمه‌ به‌رپرس نین

نەمام جەلال، یەکێک لە ئەندامانی لیژنەی بژارکردنەوەی کتێبی خوێندنەوەی پۆلی دووی بنەڕەتی لەبەرامبەر ئەو ڕەخنانەدا وتی:"ئێمە زۆرجار ڕەخنەمان لەو کتێبە گرتوە و دەزانین کەموو کورتی تێدایە وە کتێبی تازەمان بە وێنەی گونجاوەوە ئامادە کردووە، بەڵام ئەوەی کە ناگۆڕدرێت لە دەسەڵاتی ئێمەدانیە و لە دەستی وەزارەتی پەروەردەدایە".

وته‌بێژی وه‌زاره‌ت وه‌ڵامی نه‌دا‌ییه‌وه‌

ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ پرسیارمان له‌ سامان سیوەیلی، وتەبێژی وەزارەتی پەروەردە، کرد، به‌ڵام سامان وتی: ئەوە پەیوەندی بەمنەوەنییە و لە دەستی مندا نیە.

جێگای ئاماژەیە، ڕۆژنیوز کتێبەکەی بردە بەردەم هاوڵاتیان و پرسیاری لە چەندین کەس کرد، کە ئایا هیچ کەموکورتییەک لەو کتێبدا دەبینیت؟، لەناو دەیان کەس-دا یەک کەس ئاماژەی بەو جیاوازییە ڕەگەزییە کرد، ئەمەش قسەکانی سنوور کەریم پشت ڕاست دەکاتەوە، کە کۆمەڵگاش هەمان زهنیەتی دەسەڵاتی وەرگرتووە و ئاسایی لە ناهاوسەنگییەکان دەڕوانێت.