'کۆنفیدرالیزمە دیموکراتیەکەی عەبدوڵا ئۆجالان بە کورتی و بە کوردی'

د. شوان عەبدوڵا، لە وتارێکدا شیکردنەوە بۆ پڕۆژەی کۆنفیدرالیزمە دیموکراتیی دەکات، کە لەلایەن عەبدوڵا ئۆجالان ڕێبەری پەکەکە، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد و کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و جیهان پێشنیارکراوە و دەڵێت: کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی، یەکێتی دڵخوازانەی پێکهاتە دیموکراتییەکانی کۆمەڵگەیە، جا چ کۆمەڵگەیەکی سەرەتایی یاخود کۆمەڵگەیەکی پێگەیشتووی سەردەمیی بێت. ئەمە دەقی وتارەکەیە:


عەبدوڵا ئۆجالان، ڕێبەری پەکەکە، پڕۆژەی کۆنفیدرالیزمە دیموکراتی و خۆبەڕێوبەریی دیموکراتی بۆ کێشە و گرفتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و جیهان و پرسی کورد پێشنیار کردووە، ئەم بیرۆکە نوێیەی بەڕێوەبردن بووەتە جێگای مشتومڕی سیاسەتمەداران و کەسانی ئەکادیمی و هاوڵاتیان، لەم وتارەدا، دکتۆر شوان عەبدوڵا، مامۆستای زانکۆ، شرۆڤەیەکی زانستی بۆ خۆبەڕێوبەریی دیموکراتی کردووە.

لەو کاتەوەی مرۆڤ بریاری نیشتەجێبوونی دا و لە جیاتی کۆکردنەوەی خۆراکی دارەکان و ڕاوکردن، دەستی کرد بە کشتوکاڵ کردن و ئاژەڵداریی، ئیتر کلان (تیرەی بچوک) ی مرۆڤەکان دروستبوون و پێکەوەبوونێکی دیموکراتیانەیان لە نیوان ئەم تیرە بچوکانەدا دروستکرد، ئەم پێکەوەبوونە بە زانستی ئەمرۆ پێی دەوترێت 'کۆنفیدراسیۆن'، کە بریتی بوو لە یەکێتی دڵخوازانەی ئەو کۆمەڵە تیرەیە، بەهەزاران ساڵ دوای نیشتەجێبوونی مرۆڤ و لەسەردەمی شارستانیەتی ڕاهیبی سۆمەریەکاندا ئنجا ووردە ووردە پێگەی بە دەوڵەت و دەوڵەتەشار دەرکەوتن، کەواتە کۆبوونەوە و یەکێتی مرۆڤەکان لە کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی و دڵخوازی خۆیاندا زۆر لە پێش دەرکەوتنی یەکەمین فۆرمی دەوڵەتداریی و دەسەڵاتداریی کەوتووە، کەواتە دەستپێکی بە سیاسەتکردنی کۆمەڵگە و ڕێکخستنی کاروبارەکانی لەو کاتەوە دەستی پێکردووە کە مرۆڤ کشتوکاڵ و ئاژەڵداریی بەبنەما گرتووە، ئەمەش دیسان بۆمان ڕوون دەکاتەوە، کە مێژووی سیاسەتکردنی مرۆڤ زۆر پێش مێژووی دروستبوونی دەوڵەت و هەموو فۆرمە جیاوازەکانی دەوڵەت و دەسەڵات کەوتوە.

کۆنفیدراسیۆنی تیرەکان، مەزهەبە ئایینیەکان، کۆبونەوەکانی مرۆڤ لە دەوری پێغەمبەران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دروستکردنی ئەنجومەنی شارەکانی ئیتاڵیا، کۆمۆنەی پاریس، ئەنجومەنی شارۆچکەکانی ئەمەریکا هتد... نمونەی دیار و بەرجەستەی کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی خەڵکن، بەڵام ئاشکرایە کە مێژووی دروست بونی دەوڵەت و بەتایبەتی دەوڵەت نەتەوە چەندە کۆنیش بێت تەنها لەم ٢٠٠ ساڵەی دواییدا وەک دیاردە سەری هەڵداو و لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش وەکو دیاردەیەک لەلایەن ئیمپریالیزمی جیهانی هێنرایە ناوچەکە، کەچی مرۆڤایەتی وا باسی لێ دەکات، کە هەموو مێژووی خۆی تەنها دیاردەی دەوڵەتی نەتەوەیی بە خۆیەوە بینیوە و دیاردە زەقەکانی تری وەکو دەرەبەگایەتی کە زیاتر لە دوو هێندەی تەمەنی دەوڵەت نەتەوەکان دەبێت فەرامۆش دەکرێن. ئاشکرایە خێرا بەرەوپێشەوە چوونی سیستمی سەرمایەداریی و هاتنی مۆدێرنەتەی سەرمایەداریی، دەوڵەت نەتەوە و دەوڵەتگەرایی وەکو فۆرمێکی دەسەڵات و پاوانخوازی بەخێرایی لە جیهاندا بڵاوە پێکردوە و هەتا ئێستاش سەرمایەداریی بۆ مانەوە و درێژکردنەوەی تەمەنی خۆی، سەر سەختانە بەرگریی لە دەوڵەت بوون و دەوڵەتگەرایی دەکات، هەرچەندە ئەم فۆرمە لە بەرێوەبردن لە جیهاندا کۆتایی هاتووە و خەریکە ئیتر دەوڵەت نەتەوە چارەنووسی کوێر دەبێتەوە، بیرمەندانی جیهانی باس لە سەر لەنوێ بونیادنانەوەی فۆرمێکی تری لە خۆبەرێوەبەری مرۆڤەکان لە چوارچێوەی کۆنفیدراسیۆنە دڵخوازەکاندا دەکەن، لێرەدا ئەگەر بە نمونە کۆنفیدراسیۆنی یەکێتی ئەوروپا وەربگرین، بریاری دەرچوونی وڵاتی بەریتانیا لە ڕێگەی ڕیفراندۆمی جەماوەریەوە و زەحمەتی جێبەجێکردنی ئەو بریارە و دەرچوونی ئەو ووڵاتە بابەتێکی گەرمی ڕۆژە، هەرچەندە گەل بە زۆرینەی دەنگ بریاری بەجێهێشتنی یەکێتی ئەوروپای داوە، کەچی جێبەجێکردنی ئەم بریارە هەتا ئێستا قورسترین و ئاڵۆزترین بریار بووە بۆ بەریتانییەکان و تەنانەت پەرلەمان و حکومەت و ئەنجومەنی لۆرداتی خستووەتە بەر بەرپرسیاریەتێکی مەزنی مێژوویی. ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستیەیە کە چوونە ناو کۆنفیدراسیۆنێکی مەزنی دەوڵەت نەتەوەکان نە لە قازانجی کۆمەڵگە و نە بە بڕیاری کۆمەڵگە بووە، هەرچەندەش کۆمەڵگە بڕیاری دەرچوونی داوە، کەچی دەسەڵات و دەوڵەت لەبەر پاراستنی بەرژەوەندی خۆیان هێشتا دەست بە کۆتا هیوای خۆیانەوە دەگرن و هەتا کۆتا هەناسە لەگەڵ هەبوونی ئەو یەکێتیە نەخوازراوەی دەوڵەت نەتەوەکانن.

ئەو کۆنفیدراسیۆنانەی تیرە و مەزهەب و کۆبوونەوە پێکەوەییەکانی مرۆڤ بە شێوەیەکی دیموکراسی و ڕاستەوخۆ ڕێک دەخران، بۆیە لە زانستی سەردەمدا بەم جۆرە لە کۆنفیدراسیۆن دەوترێت کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی، ئەم کۆنفیدراسیۆنە وەکو یەکێتی ئەوروپا و کۆنفیدراسیۆنی دەوڵەتەکان نییە، بەڵکو کۆنفیدراسیۆنی پێکهاتە دیموکراتیەکانە، ئەم سیستمە پێکەوە ژیانی تیرە و هۆز و خێڵ و پێکهاتە جیاوازەکانی لە خۆ گرتووە، ناتوانرێت بە کۆنفیدراسیۆنی دەوڵەتەکان بوترێت دیموکراسی چونکە لە بنەرەتدا دەوڵەت دیموکراسی نییە و فۆرمێکی دەسەڵاتە، دیموکراسیش خەسڵەتێکی کۆمەڵگەیە، نەک دەسەڵات، بەڵام کۆنفیدراسیۆنی دیموکراسی، لە ڕاستیدا دیموکراسی وەکو ئامانجێک هەڵگرتووە و لە هەموو جومگەکانی ژیانی مرۆڤدا چالاکی کردووە و پەیڕەوی دەکات، هەموو پێکهاتە دیموکراسیەکان نوێنەرایەتی خۆیان دەکەن و جیاوازیەکان قبوڵ دەکرێن نەوەک بسڕدرێنەوە، چونکە سڕینەوەی جیاوازیەکان فاشیزم بەرهەمدەهێنێت و دەبێتە سەرچاوەی کارەساتی پاکتاوی ئەتنیکی و ڕەگەزیی.

لە سیستمی حوکمرانی جیهانیدا هەتا ئێستا ٣ جۆر لە دەزگای بەرێوەبەری پێناسە کراوە، دەزگای ناوەندی بریتیە لە یەک پێکهاتەی مەرکەزیی کە لە ناوەندێکەوە هەموو سیستمەکە بەرێوەدەبرێت؛ دەزگای ٢ یان ٣ یان زیاتر ناوەند کە بە دەزگای فیدراڵی ناودەبرێت، لێرەشدا دوا قسە بۆ ناوەند دەگەرێتەوە؛ دەزگای چەندین قەوارەی سەربەخۆ، کە بریتیە لە پەیوەندی هاوبەشی چەند کۆنفیدراڵێک، دەزگای ناوەندی دەشێت حیزب، ڕێکخراو و گروپێکیش بێت، یاخود ناوەندێكی کۆمەڵایەتی بێت، تیایدا هاوبەشێتی و وەرگرتنی بۆچوونی لایەنە پەیوەندیدارەکان نییە، ناوەند (کەس، مەکتەبی سیاسی، ئەنجومەن) بریار دەدات و جێبەجێ دەکرێت، دەزگای فیدراڵی چەند ناوەندێکی هەیە، هەر ناوەندێک پارچەیەکی بچوکە لە فیدراسیۆنەکە، ئەگەر فیدراسیۆنەکە دەوڵەت بێت ئەوا بە دەستورێکی هاوبەش ناوەندەکان پێکەوە دەبەسترێنەوە. دەستور هەندێک ماف و بریار بۆ فیدراسیۆنەکان (ناوەندەکان) دیاری دەکات، دواجار بریارە سەرەکیەکان هی ناوەندی فیدراڵە، نمونەی ئەم جۆرە لە دەزگا، ولایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکایە لە کۆنفیدراسیۆندا، ناوەندەکان ئەگەری هەیە لە یەکتری جیاوازبن، ئەگەر ناوەندەکان چەند دەوڵەتێک بن، ئەوا دەکرێت پەیماننامەیەک لە نێوانیاندا هەبێت، دوا بریار لەسەر پرۆسە جیاوازەکان لای هەریەک لە کۆنفیدراسیۆنەکان، دەوڵەت، یان ناوەندە سەربەخۆکانە، لە کۆنفیدراسیۆندا ناوەندێکی سەرەکی باسی نییە کە هەموو ناوەندەکان کۆبکاتەوە، بریارەکان لای ناوەندەکانە بەڵام ڕاوێژ بە هەموو ناوەندەکان دەکرێت و بریاری هاوبەشی گشتی دەدرێت.

 

مەرج نییە ناوەندەکانی کۆنفیدراسیۆن دەوڵەت بن، بەڵکو دەکرێت چەند تیرە، خێڵ، کۆمەڵە و گروپ و ڕێکخراوی جیاوازی نەتەوەیی، ئایینی، سیاسی و تەنانەت ئابووریش بن. لە سیستمی ناوەندیدا جگە لە ناوەندە سەرەکیەکە دەرفەت بۆ کەسی تر نارەخسێت کە بیروڕای خۆی دەرببڕێت و خاوەن بریار بێت، وەکو زۆربەی حزبە کلاسیکیە کوردیەکان، ڕێگە لە سەربەخۆیی تەواوی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، وەرزشی و زانکۆکان دەگیرێت، بە جۆرێک لە جۆرەکان ئەوانیش پەیوەست دەکرێنەوە بە ناوەندەوە، واتە هیچ کەس سەربەخۆ کارناکات.

لە فیدراڵیدا، کار و چالاکی وەکو ئاسایشی نیشتمانی، پەیوەندی دەرەوە، سوپا و هێزە چەکدارەکان، ئەمانە لە دەستی ناوەنددا دەبن، و ناوەند بەهێز دەکرێت بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی پارچەکان بکات، لە کۆنفیدراسیۆندا، ناوەندە خاوەن ستاتۆ سەربەخۆکان دەکرێت لە ڕێگەی بڕیاری هاوبەش بوارەکانی تەندروستی، ئابووریی، پەروەردە هاوبەشی پێ بکەن و سود لە یەکتری ببینن و هەر ناوەندێک هان بدرێت کە پەیڕەوی یاسای گشتی کۆنفیدراسیۆنەکە بۆ ئەم بابەتە بکات.

کۆنفیدرالیزم:

وەکو زاراوە و ناوەرۆک، کۆنفیدرالیزم شتێکی کۆنە و لە دێر زەمانەوە وەکو کۆبونەوەی خێڵ و تیرە و هۆزە سەرەتاییەکان و دروستکردنی یەکێتی ئازادانەی گروپ و دەستەکانی مرۆڤ باوبووە، لە ئێستاشدا زیاتر وەکو چەمکێک بۆ یەکێتی دڵخوازانەی نێوان دەوڵەتە سەربەخۆکان پێناسە دەکرێت، بە پێچەوانەی فیدرالیزم، لە سیستمی کۆنفیدرالیزمدا دەوڵەت، گروپ، دەستە، هەرێم یاخود نەقابەکان سەربەخۆیی تەواوی خۆیان هەیە بۆ هەموو کار و بارێکی سیاسی، ئابووریی، سەربازی هتد... تەنها لەسەر خواستی خۆیان یەکێتیەکیان دروستکردووە، کە بۆ بەرژەوەندی هەمولایەک باشترە، باشترین نمونەی کۆنفیدرالیزم لە جیهانی ئێستادا، نمونەی یەکێتی ئەوروپایە، کە لە چەند دەوڵەتێکی خاوەن ستاتۆی سەربەخۆ پێکهاتووە، هەرچی فیدرالیزمیشە لە چەند هەرێمێکی تایبەت پێکهاتووە کە ئازادیی هەندێک بریار و  کاروباری تایبەتیان هەیە و لە ناو سنووری یەکێتیەکدا جێگە دەگرن و حکومەتی مەرکەزی دەسەڵاتی بەسەر پێگە گرنگەکانی دەوڵەتە فیدراڵیەکەدا هەیە، بە نمونە، کۆماری فیدراڵی عێراق و کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا...

کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی:

تێگەیشتین کە کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی، یەکێتی دڵخوازانەی پێکهاتە دیموکراتیەکانی کۆمەڵگەیە، جا چ کۆمەلگەیەکی سەرەتایی یاخود کۆمەڵگەیەکی پێگەیشتوی سەردەمیی بێت. کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک وەکو ئایدیۆلۆجیای کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی لەلایەن عەبدوڵا ئۆجالانەوە وەکو ئەلتەرناتیڤ (بەدیل) بۆ چارەسەری کێشەی کورد و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست پێشنیار کراوە. لە ناو کۆنفیدراسیۆندا نەتەوەی دیموکرات و لەدەرەوەی کۆنفیدراسیۆنیش پێکهاتەیەکی سەرو نەتەوە لەخۆ دەگرێت، نەتەوەی دیموکرات لە دەرەوەی دەمارگیریی نەتەوەیی لەسەر بنەمای یەکێتی بوونی سیاسی، کۆمەلایەتی، ئابووریی، کەلتوریی، ئایینی و مەزهەبی، ئەتنیکی، هاوسەنگی ڕەگەزیی، ژینگەپارێزیی، لامەرکەزیەت (خۆجێیەتی) و هەرەوەزی و پێکەوەژیانی ئازادانەی نەتەوە و نیشتمان بونیاد دەنرێت، زاراوەی سەرو نەتەوەش واتای هەموو ڕێکخستن و ڕێکخراوە ئەتنیکیەکانە، کە بە شێوەیەکی دیموکراتی کاروباری خۆیان دەکەن لەگەڵ پێکهاتەی نەتەوەیی یەک دەگرنەوە، هەردووکیان لە دەرەوەی سنووری دەوڵەت و خۆبەستنەوە بە دەوڵەتگەراییەوە واتادارن، واتا کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی لە ناوخۆییدا برەو بە بەها هاوبەشەکانی لەسەرەوە باسمان کرد دەدات و لە دەرەوەش یەکێتی دڵخوازانەی سەرو نەتەوەی بە ئامانج گرتووە، واتە پێکهاتەکانی سەرو نەتەوە ئارەزومەندانە هاتنە لاییەکیان قبوڵ کردووە و بە شێوەیەکی دیموکراتی بەشداریی خۆیان لە خۆبەرێوەبەریدا دەکەن، هەر ئەم هاتنە لای یەکە دیموکراتیەیە، کە هێزێکی نوێی دیموکراتی دەخوڵقێنێت کە زۆر لەسەرو نەتەوەوەیە، چونکە هەر پێکهاتەیەک بە بەرزترین ئاست و بە گوڕترین هێزی خۆیانەوە بەشداریی ناو کۆنفیدراسیۆنەکە دەبن. کورت و پوخت کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی ڕێکخستنی گەلە لە بنکەوە (ڕیشە) لە هەموو بوارەکانی ژیاندا بەبێ ئەوەی بگەرێنەوە بۆ هۆکاری بەرێوەبردنی دەوڵەت، واتا خۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگەیە لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت، بە هیچ شێوەیەک وەکو یەکێتی ئەو پێکهاتە سیاسیانە (حیزب) نییە کە دەوڵەت بوون و دەسەڵات ئامانجیانە، بەڵکو پێکهاتەکانی ناو کۆنفیدراسیۆنی دیموکراتی لەسەر بنەمای کۆمەڵگە بوون و پێکەوەژیان و فرەیی دروستبووە. کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی پشت بە کۆمیون و ئەنجومەنە خۆجێیەکان و ڕێکخستنەکانی بنکە جەماوەریی و ڕێکخستنەکانی ناو ژیانی کۆمەڵگە و بە تایبەت ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، پارتە سیاسیەکان و کۆمەڵەکان، دەزگا ئابووریەکان، ڕێکخراو و بزوتنەوەکانی ژنان، ژینگەپارێزان، لاوان دەبەستێت، ٣ تەوەرەی هەرە سەرەکی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک بریتین لە: دیموکراسی لە ڕەگ و ڕیشەوە؛ هاوسەنگی ڕەگەزیی، کۆمەڵگەیەکی ژینگەپارێز.

 

سەرچاوەکان:

 

مانیفێستۆی شارستانی دیموکراتی: بەرگەکانی ١ هەتا ٥