حاکم ڕزگار: دەسەڵات بۆئەوەی شەرعییەتی هەبێت پێویستی بە دەستوورە

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین، بوونی دەستور بۆ هەرێمی کوردستان بە پێویست دەزانێت، دەڵێت دەسەڵاتی سیاسی بەشیک لە شەرعییەتی لە دەستورەوە وەردەگرێت، بەڵام نیگەرانیشە لە پێشێلکردنی دەستور و یاسا لە عێراق و هەرێمی کوردستان، دەڵێت، نە لەعێراق و نە لەهەرێمی کوردستان کار بە دەستور و یاسا ناکرێت.


حاکم ڕزگار محەمەدئەمین، دادوەر لە دادگای تێهەچوونەوەی هەرێمی کوردستان و یەکێک لەو دادوەرانەی کە بەشداربوو لە دادگایی کردنی سەدام حسێن، سەرۆک کۆماری پشووی عێراق، لەسەر ڕەشنووسی دەستوری هەرێمی کوردستان و کارکردن کارکردن بە دەستور لە عێراق و هەرێمی کوردستان بۆ ڕۆژنیوز دەدوێت، وەڵامی چەندین پرسیاری یاسایی دەداتەوە لەسەر ناوەڕۆکی دەستوری عێراق و ڕەشنووسی دەستوری هەرێمی کوردستان.

چەنێک گونجاوە لە ناو وڵاتێکی فیدراڵدا هەرێمیش دەستوری هەبێت؟

"هەرێمێک دەتوانێت دەستوری خۆی هەبێت"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: دەستوری عێراق لە ماددەی ١٢٠ مافی داوە بە هەرێمەکان دەستوری خۆیانیان هەبێت، لە ماددەی ١٢١ مافی داوە هەریمەکان دەسەڵاتەکانی خۆیانیان هەبێت، بەجیا هەرسێ دەسەڵاتەکەی کەحکومەتی ناوەندیش هەیەتی، وە ئەم ئەزمونە لە حکومەتە فیدڕاڵییەکانی دونیادا هەیە و هەر هەرێمێک دەتوانێت دەستوری خۆی هەبێت و کاروباری خۆیان بەرێوە ببەن.

ڕەوایە دەسەڵات بدریت بەهەرێم کە دەسەڵاتی لە حکومەتی ناوەندی زیاتربێت؟

"دەسەڵاتە سەرەکیەکان هەر لەلای حکومەتی ناوەندییە"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: هەر دەستورە شێوازێکی خۆی هەیە، هەندێک دەستور هەیە زۆرینەی دەسەڵاتەکان دەداتەوە بە حکومەتی ناوەندیی دەسەڵاتی کەمتر دەدات بە هەرێمەکان، دەستوری عێراق هەندێک دەسەڵاتی بە ڕەهایی بۆ حکومەتی ناوەندی دیاریی کردووە، لەدەسەڵاتەکانی دیکەدا هێز دەدات بەهەرێمەکان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەسەڵاتە سەرەکیەکان هەر لەلای حکومەتی ناوەندییە.

ئەو دەسەڵاتە ڕەهایانە چین کە دراوە بە ناوەند؟

"ئەو دەسەڵاتانەی پەیوەندی بە سیادەوە هەیە"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: دەسەڵاتی سەربازی و ئابووریی و پەیوەندیەکانی دەرەوە و ئەو دەسەڵاتانەشی کە پەیوەندی بە سیادەوە هەیە و پێدانی پاسۆرت و ڕەگەزنامە ئەمانە دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندییە.

بەڵام بەگشتی دەستور ناچێتە ناو وردەکارییەکانەوە، هێڵە گشتییەکان دیاری دەکات، بۆنمونە دەستور جۆری حوکم دیاری دەکات، ئەم حوکمە مەلەکیە، جمهورییە، دیموکراسییە، یان چ شێوازێکی دیکەیە، هەروەها پەیوەندی نێوان دەسەڵاتەکان دیاری دەکات، لەعێراقدا دەستور دەسەڵاتی هەموو سەرۆکایەتییەکانی دیاری کردووە، بەڵام لە ڕاستیدا دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەسەڵاتی زۆری بردووە.

واتا دەسەڵاتی جێبەجێ کردن دەستی بەسەر دەسەڵاتەکانی دیکەدا گرتووە؟

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: بەڵێ، هێزی سەرەکی بۆ ئەوە.

کەس ناتوانێت لێپرسینەوەی لێبکات؟

"قسەی کۆتایی بۆ دەسەڵاتی جێبەجێکردنە"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: لە هەیکەلدا هەموو دەسەڵاتەکان لە عێراق و هەرێمی کوردستان هەیە، بەڵام قسەی کۆتایی بۆ دەسەڵاتی جێبەجێکردنە، ئەگەر چی پەرلەمان کۆدەبیتەوە قسەی خۆی دەکات بەڵام زۆرینەی ئەو بڕیا و سیاسەتەی کە دەسەڵاتی جێبەجێ کردن دەیەویت ئەوە پەیڕەو دەکرێت.

سەرەنجت چیە لەسەر ڕەشنووسی دەستورەی هەریمی کوردستان؟

" لەوڵاتێکدا کە لەزیندانەکانیدا ئەشکەنجە هەبێت ئەو وڵاتە پێی ناوترێت وڵاتی دەستوریی "

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: عێراق کە دروستکرا وڵاتێکی دەستوری بوو، مەلیک فەیسەڵ لە یەکەم وتاریدا باسی ئەوەی کرد ئەنجومەنێک دروستدەکەن بۆ ئەوەی دەستور بنووسنەوە، ئەوەبوو یاسای سەرەکیان دانا، بە بڕوای من و بە بڕوای بەشێک لەو کەسانەی لە بواری دەستوردا کاردەکەن، عێراق لە دوای ئینقلابی ساڵی ١٩٥٨ لە قۆناغی دەستوریەوە ڕۆشتە قۆناغی نادەستوریی، لە هەموو قۆناغەکانی جمهوریەتدا دەستور هەیە، بەڵام زهنییەتی بڕوابوون بە دەستور بوونی نییە، ئەو بڕوایە لەناخی دەسەڵاتدارانی وڵات و تاکەکانی وڵاتدا جێگیر نەبووە کەڕێز لە دەستور بگرێت، دەسەڵاتەکان لەهەرشوێنێک بۆی هەڵکەوێت لەدەستور لادەدەن، بۆنمونە لە دەستوردا ئەشکەنجەدان قەدەغەیە، بەڵام ئەشکەنجەدان هەیە، لە دەرەوەی دادگا خەڵک دەستگیر دەکرێت، ئەمە لەکاتێکدایە بەپێی دەستور و یاسا هەر دانپێدانانێک بە ئەشکەنجە وەربگیرێت کاری پێناکرێت. لە وڵاتێکدا کە لە زیندانەکانیدا ئەشکەنجە هەبێت ئەو وڵاتە پێی ناوترێت وڵاتی دەستوریی، وڵات دەتوانێت جوانترین دەستوری هەبێت، دەتوانێت بێ دەستوریش مافەکانی مرۆڤ بپارێزێت، بەڵام بەو مەرجەی بڕوابوون بە مافەکانی مرۆڤ لەناخی تاکەکاندا جێگیربێت، بەریتانیا دەستوری نوسراویان نییە، بەس بە باشترین وڵات دادەندرێت بۆ پاراستنی بەهاکانیان.

لە ڕەشنووسی دەستوری هەرێمی کوردستان-دا دەڵێت کەرکوک و ناوچەکانی ماددەی ١٤٠ بەشێکە لە هەرێمی کوردستان، ئەوە خاڵێکی یاساییە؟

"ڕەنگە خۆشیان بزانێت گونجاونییە لەگەڵ دەستوری عێراقیدا"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: ئەوانەی کە ڕەشنووسی دەستوریان نووسیوە، لە بارگراوەندی زیهنی خۆیاندا دەستورێکی نووسیوە بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ، بۆیە ئێستا ئەوانیش لە بەرپرسیارێتی دەترسن. دەڵێن باسی کەرکوک و ناوچەکانیتر نەکەین کە کوردستانین، لەسەرمان دەکەوێت، ڕەنگە خۆشیان بزانێت گونجاونییە لەگەڵ دەستوری عێراقیدا، بەڵام بەناچاریی دای دەنێن و بە زهنییەتی دەوڵەتی سەربەخۆ ڕەشنووسی دەستور دەنووسن.

لە هەموار کردنەوەی یەسای سەرۆکایەتی هەرێمدا هەندێک کێشە دروستبوون، بۆیە زۆرێک لە لایەنەکان دەڵێن لەدەستوردا ئەوە دەچەسپێنین کە دەمانەوێت، بۆ نمونە، بزوتنەوەی گۆڕان دەڵێت، مەرجی بڕوانامە بۆ سەرۆکی هەرێم و دەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێم لە دەستوردا دەچەسپێنین، پارتیش دەڵێت لە دەستوردا ئەوە دەچەسپێنین کە سەرۆکی هەرێم لەناو خەڵکەوە هەڵبژێرێت، ئەم هەموو ناکۆکیە هەڵگیراوە بۆ کاتی پەسەندکردنی دەستوور ئەنجامی چی دەبێت؟

"لەلای من قسەی تیۆرییە"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: ئەم وڵاتە نەبووە بە وڵاتێکی دەستوریی، کوردستانیش نەبووە بە دەستوریی، ئەو شەڕی داهاتووەی کەباسی دەکەن ئۆپۆزسیۆن وادەڵێت و فڵان وادەڵێت لەلای من قسەی تیۆرییە، کوردستان چەندین ساڵی تری دەوێت کە زهنیەتی دەسەڵات بێتە دەسەڵاتێکی دەستوریی، من بڕوام بەوە نییە کوردستان لەدوای دوو سێ ساڵی دیکە دەستوری تێدا جێبەجێبکرێت، هەتا خاڵێکی لێزیادبکەن یان کەمی بکەنەوە، دەیان ساڵی دیکەش هەرێمی کوردستان و عێراق نابێتە وڵاتێکی دەستوریی، دەستور بابەتیکی نوسراوە، هێزی دەستور لە بڕوابوونی خەڵک پێی سەرچاوەدەگرێت، بابەتەکە ئەوەنییە دەستورت هەیە یان نییە، لەماوەیەکی کەمدا دەتواندرێت دەستور بنووسرێت، یان ڕابگیرێت، بەڵام ناکرێت دیموکراتی هەڵوەشێتەوە.

نەبونی دەستور تاکو ئێستا چ زیانێکی لەهەرێمی کوردستان داوە؟

"دەسەڵات بەشێک لەشەرعییەتەکەی لە پاڵپشتی یاسایی و دەستورییەوە وەردەگرێت"

حاکم ڕزگار محەمەدئەمین: ئەگەر تۆ دەسەڵاتێکی سیاسی ڕەسەنت بوێت کەجێگەی ڕێزی ناوەو و دەرەوەبیت دەبێت شەرعییەتی هەبێت، دەسەڵات بەشێک لە شەرعییەتەکەی لە هەڵبژاردنەوە وەردەگرێت، بەشیکی دیکەی لە پاڵپشتی یاسایی و دەستورییەوە، کە جۆری حوکم دیاری دەکات، چۆنێتی دابەشکردنی دەسەڵاتەکان دیاریی دەکات، ماف و ئازادیەکان دیاری دەکات، دەستور نەبێت نیشانەی ئەوەیە کەوا جۆرێک ڕەهایی دەسەڵات هەیە، هەموو مرۆڤێک حەزی لەدەسەڵاتی ڕەهایە، یاسا چوارچێوە دانانە بۆ خەڵک، هەموو کەس حەزی لە یاسانییە.

د.ع