"سه‌ربه‌خۆیی ئابوری‌ هه‌رێم، بوو به‌ هۆکاری بڕینی قوتی خه‌ڵک"


رۆژنیوز - دانێر قه‌ره‌داغی

هه‌رێمی کوردستان وه‌ک یه‌کێک له‌و ناوچانه‌ی که‌ زۆرترین یه‌ده‌گى نه‌وت و گازى سروشتی تێدا کۆبۆته‌وه‌، بووه‌ به‌جێگای گرنگیپێدان و سه‌رنجى وڵاتانى هه‌رێمى و ده‌وڵه‌تانى جیهان، له‌و چوارچێوه‌یه‌دا ده‌وڵه‌تى تورکیا وه‌کو یه‌کێک له‌ وڵاتانى ناوچه‌یى له‌کۆششى به‌رده‌وامدایه‌ بۆ په‌ره‌پێدانى په‌یوه‌ندی ئابووری له‌گه‌ڵ هه‌رێمدا تا له‌و ده‌روازه‌یه‌وه‌ پشکى گه‌وره‌ له‌ نه‌وتى کوردستان لوش بدات.

رۆژنیوز به‌ پێویستی زانی چاوپێکه‌وتنێک سازبکات له‌گه‌ڵ تارق کاکه‌ ره‌ش محێ الدین، مامۆستای زانسته‌ رامیارییه‌کان له‌ زانکۆی گه‌شه‌ پێدانی مرۆیی و شاره‌زا له‌ سیاسه‌تی نه‌وت.

ده‌قی چاوپێکه‌وتنه‌که‌:

رۆژنیوز: نه‌وت چ رۆڵێکى هه‌بوه‌ بۆ ده‌وڵه‌تان له‌ڕووى کاریگه‌رییان به‌سه‌ر وڵاتانى دیکه‌ و به‌هێزبوونى پێگه‌ى سیاسییانه‌وه‌؟

-نه‌وت له‌ئاستی کاڵاکانی تردایه‌ له‌ جیهاندا و مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ده‌کرێت، ناتوانین بڵێین کۆڵه‌که‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تیه‌ له‌ ئابوری وڵاتاندا، به‌ڵام ڕۆڵێکی گرنگی هه‌یه‌ بۆنمونه‌ هه‌ندێ له‌ وڵاتان ته‌نها پشتیان به‌ فرۆشی نه‌وت به‌ستووه‌، هه‌ندێ وڵاتی تریش نه‌وت وه‌کو کاڵایه‌ک ته‌ماشا ده‌که‌ن وه‌کو زۆربه‌ی کاڵاکانی تر، واتا ئابوریه‌که‌یان ته‌نها نه‌وتی نیه‌ ته‌نها له‌سه‌ر فرۆشتنی نه‌وت پێکنه‌هاتووه‌ پیشه‌سازی تیایه‌ کشتوکاڵی تیایه‌ گه‌شت و گوزار تیایه‌، به‌ڵام هه‌ندێ وڵات به‌تایبه‌ت وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و وڵاتانی خلیج زۆربه‌یان ئابوریه‌که‌یان له‌سه‌ر فاکته‌ری نه‌وت به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

رۆژنیوز: به‌شێکى سیاسه‌تمه‌داران و پسپۆڕانى کایه‌ى سیاسه‌ت و نه‌وت، هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى له‌ هه‌ر ده‌وڵه‌تێکدا به‌ پله‌ى یه‌که‌م پشت به‌ نه‌وت ببه‌سترێت، ئه‌وا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌مڕۆ بێت یان سبه‌ى، به‌ره‌و لێوارى داڕمان ده‌چێت، راى ئێوه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌؟

-بنه‌ماکانی بوون به‌ده‌وڵه‌ت سێ بنه‌مای سه‌ره‌کی هه‌یه‌ گه‌ل، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و خاک، وه ‌بنه‌مایه‌کی تریش زۆر گرنگه‌ که‌بریتیه‌ له‌ ئابوری به‌هێز، هه‌ر وڵاتێک پشت به‌ داهاتی نه‌وت ببه‌ستێ به‌ته‌نیا ئه‌وا ناتوانێ ئابوریه‌که‌ی به‌هێزبێ، چونکه‌ نابێ پشت ته‌نها به‌فاکته‌رێک ببه‌ستێت که‌نه‌وته‌، له‌بازاڕه‌کانی جیهاندا نه‌وت وه‌ک کاڵا ته‌ماشا ده‌کرێت نرخه‌که‌ی له‌به‌رزبونه‌وه‌ و نزمبونه‌وه‌دایه‌ بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بێتو ته‌نها پشت به‌ داهاتی نه‌وت ببه‌سترێت ئه‌وا بێگومان ئابوریه‌که‌ت توشی داڕمان ده‌بێت، هه‌روه‌کو ئیستا نمونه‌مان هه‌یه‌ بۆ نمونه‌ له‌ خلیج ئه‌و وڵاتانه‌ی ته‌نها پشتیان به‌ نه‌وت به‌ستووه،‌ راسته‌ سعودیه‌ ئابوریه‌کی به‌هێز و خه‌زێنه‌یه‌کی ستراتیجی به‌هێزی هه‌یه‌، به‌ڵام دیسان ئه‌ویش ته‌نها پشتی به‌ فرۆشتنی نه‌وت به‌ستووه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ عه‌مانیش عێراقیش بۆنمونه‌ ئیستا له‌سه‌ر ئاستی جیهانیش وه‌ری گری عێراق ته‌نها داهات هه‌ی بێت نه‌وته‌، ئه‌گه‌ر بێتو نرخی نه‌وت ئاوا ڕو له‌داڕمان بێت ئه‌وا به‌دڵنیایه‌وه‌ نه‌ ده‌توانێ موچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی جێبه‌جێبکات و نه‌ ده‌شتوانێ پڕۆژه‌کانی جێبه‌جێ بکات ئیستا له‌عێراق دا پڕۆژه‌کان وه‌ستاون ئه‌وه‌تا له هه‌رێمی ‌کوردستان پشتمان ته‌نها به‌ نه‌وت به‌ستووه‌، هاوکات نه‌وت هه‌رزانه‌ ناتوانین موچه‌ی فه‌رمانبه‌رانیشمان دابین بکه‌ین، ئه‌وا پێنج مانگه‌ موچه‌ی فه‌رمانبه‌ران نه‌دراوه‌، حکومه‌ت هه‌ستاوه‌ به‌چاکسازی چاکسازیه‌که‌ی له‌موچه‌ی فه‌رمابه‌راندا ده‌کات واتا له‌سه‌دا 60ی موچه‌که‌ی ده‌بڕدرێ بۆئه‌وه‌ی بتوانێ بیدات به‌ڕاستی ئه‌مه‌ش نیگه‌رانیه‌کی زۆری له‌ناو خه‌ڵکیدا دروستکردووه‌ ئه‌مه‌ش ده‌وڵه‌ت داری نیه‌، ناتوانن به‌م شێوه‌یه‌ ده‌وڵه‌تداری بکه‌ن بۆیه‌ ده‌بێت به‌ته‌واوی پشت به‌ فرۆشی نه‌وت نه‌به‌ستێ، ده‌بێ هه‌موو سێکته‌ره‌کانی تر واتا سێکته‌ری پیشه‌سازی، کشتوکاڵی، گه‌شت و گوزار و باج‌، ئینجا ده‌توانن ده‌وڵه‌تداری بکه‌ن.

رۆژنیوز: هه‌ر ئه‌و سیاسه‌تمه‌دار و پسپۆڕانه‌ى کایه‌ى سیاسه‌ت و نه‌وت، هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى له‌و وڵاتانه‌دا که‌ به‌ پله‌ى یه‌که‌م پشت به‌ داهاتى فرۆشى نه‌وت ده‌به‌ستن، هه‌میشه‌ نه‌وته‌که‌یان بوه‌ته‌ هۆى دروستبونى سیستمێکى دیکتاتۆریى، راى ئێوه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌؟

-ده‌توانین زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان ئه‌و وڵاتانه‌ی نه‌وتیان هه‌یه‌ بیانکه‌ین به ‌دووبه‌شه‌وه‌ هه‌یانه‌ وڵاتی دیموکراسیشن و وڵاتی نه‌وتیشن بۆنمونه‌ وڵاتی نه‌رویج وڵاتێکی نه‌وتیشه‌ و زۆر دیموکراسیشه‌، که‌نه‌دا وڵاتێکی نه‌وتیه‌ و دیموکراسیشه‌ ئه‌مه‌ریکاش به‌هه‌مان شێوه‌، به‌ڵام له‌هه‌مان کاتدا وڵاتانی خلیج له‌ بنه‌مادا که‌ دروستبوون،‌ وه‌ک سیستمێکی شمولی دروستبوون شمولیش ته‌نها خۆیان ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستن، ئه‌م ده‌سه‌ڵاتانه‌ی که‌ ئه‌م جۆره‌ سیسته‌مانه‌یان هه‌یه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌به‌ن به‌ڕێوه‌ زیاتر وڵاتانی نه‌وتین ته‌نها پشت به‌ وزه‌ی نه‌وتی ده‌به‌ستن نه‌وته‌که‌ش بۆ به‌هێزکردنی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی خۆیان بووه‌ بۆخۆشگوزه‌رانی خه‌ڵکان نه‌بووه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌وته‌یان لێبکه‌ینه‌وه‌ ئه‌وا حکومڕانیه‌کی بێ بنه‌ماو هیچن بۆیه‌ ده‌بێ سه‌ر له‌نوێ ئه‌م جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتانه‌ دابڕێژێنرێنه‌وه‌ به‌شێوازێکی تر، واتا له‌سه‌ر شیوازی دیموکراسی دابڕێژرێنه‌وه‌ نه‌ک له‌سه‌ر شێوازێکی شمولی بێت ته‌نها پشتیان به‌ستبێ به‌ نه‌وت، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ به‌ره‌و شمولیه‌ت ڕۆیشتون زیاتر به‌ره‌و ئه‌وه‌ رۆیشتون که‌ده‌سه‌ڵات ته‌نها بۆخۆیان بێت و خۆشیان و نه‌وه‌کانی دوای خۆشیان هه‌ر ئه‌وان ده‌سه‌ڵات ده‌به‌ن به‌ڕێوه‌.

رۆژنیوز: تا چه‌نده‌ سامانه‌ سروشتییه‌کان به‌گشتى و به‌تایبه‌تى نه‌وت، رۆڵى ده‌بێت له‌ چه‌سپاندنى پایه‌کانى دیموکراسیى دا، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هۆکارێک ده‌بێت بۆ برسیکردنى خه‌ڵک و خزمه‌تى مه‌رامه‌کانى ده‌سه‌ڵات؟

-وه‌ستاوه‌ته‌ سه‌ر چۆنێتی سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردن له‌و وڵاته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و که‌سه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ ده‌بات به‌ڕێوه‌ سیستمێکی دیموکراسی بێت، به‌دڵنیایه‌وه‌ نه‌وت ده‌بێ به‌یه‌کێک له‌کاڵاکان که‌ حکومه‌ت بۆ به‌هێزکردنی ئابوریه‌که‌ی خۆی به‌کاری دێنێت، واتا حکومه‌ت ته‌نها پشت نه‌به‌ستێ به‌ یه‌ک سێکته‌ر که‌ ئه‌ویش فرۆشتنی نه‌وته‌ له‌بازاره‌کانی جیهاندا، به‌ڵکو پشت به‌هه‌موو سێکته‌ره‌کان ده‌بستێ، به‌ڵام سیستمی سیاسی ئه‌گه‌ر ته‌نها چاوی له‌سه‌ر سێکته‌ری فرۆشتنی نه‌وت بو به‌دڵنیایه‌وه‌ کاری گه‌ری ده‌بێت، هه‌روه‌ها کاریگه‌ری له‌سه‌ر جۆی سیستمی سیاسیه‌که‌ش ده‌بێ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دا ده‌بن کۆمه‌ڵێک خه‌ڵک پێی گه‌شه‌ بکه‌ن و پێی بچنه‌ پێشه‌وه‌ وه‌ نه‌ک هه‌ر بۆخۆیان هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ نه‌وکانی دوای خۆشیان هه‌وڵ ده‌ده‌ن هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و فاکته‌ره‌ بژین و ئه‌و فاکته‌ره‌ بۆگه‌شه‌کردنی خۆیانه‌نه‌ک بۆبه‌ره‌وپێشبردنی کۆمه‌ڵگه‌.

رۆژنیوز: ئایا له‌ هه‌رێمى کوردستان دا، ده‌سه‌ڵاتدارانى هه‌رێم "سیاسه‌تى نه‌وتى"یان هه‌یه‌؟ یان ئه‌وه‌ى له‌ ئارادایه‌ ته‌نها به‌ تاڵانبردنى نه‌وتى هه‌رێمه‌ وه‌ک هه‌ندێ سیاسیى و که‌ناڵى مێدیایى بانگه‌شه‌ى بۆ ده‌که‌ن؟

-به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ له‌هه‌رێمی کوردستاندا له‌سه‌ره‌تای ده‌رهێنانی نه‌وت دڵخۆشکه‌ریه‌کی زۆر هه‌بوو بۆده‌رهێنانی نه‌وت و گرێبه‌ستی نه‌وتی خه‌ڵکی دڵخۆشبون وتیان هێواش هێواش به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆی ده‌چین، به‌ڵام هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ یاسای 22نه‌وت و گازمان هه‌یه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی به‌گوێره‌ی یاساکان بڕۆین که‌داهاتێکی گرنگه‌ بۆهه‌رێمی کوردستان بیکه‌ین به‌سیسته‌م، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ وامان نه‌کرد، له‌هه‌رێمی کوردستاندا نه‌وت ته‌نها لای وه‌زاره‌تێکه ‌و له‌ناو وه‌زاره‌ته‌که‌شدا ته‌نها له‌لایه‌ن چه‌ند که‌سێکه‌وه‌ ده‌برێت به‌ڕێوه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر سندوقی داهاته‌ نه‌وتیه‌کانیش له‌هه‌رێمی کوردستان بڕیاری له‌سه‌ر درا، هێشتا کاری پێنه‌کراوه‌ راسته‌ ئێمه‌ ئه‌نجومه‌نێکمان هه‌یه‌ پێی ده‌وترێ ئه‌نجومه‌نی نه‌وت که‌ له‌ (5) که‌س پێکهاتووه‌، به‌ڵام تا ئه‌م چرکه‌ساته‌ی ئه‌مڕۆ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ش ئاگایان له‌زۆربه‌ی بابه‌ته‌کان نیه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین نه‌وت وه‌ک فاکته‌رێکی به‌هێزبونی ده‌وڵه‌تداری به‌کاری بهێنین ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فافیانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بکرێت، واتا له‌وکاته‌وه‌ی که‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ کۆمپانیا نه‌وتیه‌کان ده‌به‌سترێ تا ئه‌وکاته‌ی نه‌وت ده‌رده‌هێنرێ و ده‌ینێردرێته‌ ده‌ره‌وه‌ و ده‌فرۆشرێ ده‌بێت هه‌مولایه‌کی لێ ئاگادار بکرێته‌وه، ‌ واتا ‌ده‌سه‌ڵاتی ئه‌نجومه‌نی جێبه‌جێکار و ده‌سه‌ڵاتی پارله‌مانیش هه‌مویان ئاگایان لێبێ خه‌ڵکی بزانێ ئه‌م نه‌وته‌ چۆن ده‌فرۆشرێ به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فافانه‌ بفرۆشرێ، به‌ڵام له‌هه‌رێمی کوردستان تا ئه‌م ساته‌ی ئه‌مڕۆ هیچ جۆرێک له‌ شه‌فافیه‌ت له‌ بابه‌ته‌کاندا نیه‌، ئه‌وه‌ی له‌فرۆشی نه‌وت ئاگاداره‌ ته‌نها چه‌ند که‌سانێکی دیاریکراون، ئه‌گه‌ر به‌ ژماره‌ی په‌نجه‌کانی ده‌ست بیانژمێرین له‌ ژماره‌ی په‌نجه‌کانی ده‌ست که‌متریشن بۆیه‌ فرۆشی نه‌وت و ده‌رهێنانی و ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی و کردنی به‌پاره‌ و هێنانه‌وه‌ی بۆ وڵات به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فاف نیه‌ له‌هه‌رێمی کوردستان.

رۆژنیوز: بۆچی نه‌توانراوه‌ له‌ هه‌رێمى کوردستان، ‌ سیاسه‌تێکى ئابوریى زانستیى و شه‌فاف بۆ سودبینین له‌ نه‌وت بگیرێته‌ به‌ر، چیبکه‌ین بۆئه‌وه‌ی پرسی بابه‌تی نه‌وت شه‌فاف بێت؟

-ده‌بێت ئه‌م سێکته‌ره‌ بکرێت به‌سێکته‌رێکی شه‌فاف پێویسته‌ سندوقی داهاتی نه‌وت لیژنه‌کان فرۆشی نه‌وت ته‌نانه‌ت ئه‌و بۆریه‌ نه‌وته‌ی نه‌وته‌که‌ ده‌باته‌ ده‌ره‌وه و‌ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ی دروست ده‌کرێت، کۆمۆ و کۆدۆ هه‌موو ئه‌وبابه‌تانه‌ هه‌موی کارا بکرێته‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فافانه‌ بێ، وه‌ ئه‌وانه‌ی نه‌وت ده‌رده‌هێنن دوای ئه‌وه‌ی ڕاده‌ستی ئه‌وانه‌ی ده‌که‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ن تا ده‌یگه‌یه‌ننه‌ جیهان دوای ئه‌وه‌ش نه‌وته‌که‌ ده‌فرۆشێ دواتر به‌کێشی ده‌فرۆشێ پاره‌که‌شی ده‌چێته‌ کوێ دواتر هه‌مووی ئاشکرا بکرێ، که‌ خه‌ڵک زانی ئه‌وه‌ به‌دڵنیایه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فاف ده‌ڕوات به‌ڕێوه‌ داهاته‌که‌شی دیاره‌ چۆن خه‌رجده‌کرێت، به‌ڵام تا ئه‌م کاته‌ی ئێستا ئێمه‌ نه‌ده‌زانین چه‌ند ده‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌ ته‌نها ده‌یبیستین له‌ که‌ناڵه‌ مێدیایه‌کان له‌ عێراقه‌وه‌ ده‌یبیستین، به‌ڵام چۆن فرۆشراوه‌ به‌کێ فرۆشراوه‌ پاره‌که‌ی چه‌نده‌ و به‌چه‌ند فرۆشراوه‌، به‌چه‌ند له‌نرخی جیهانی که‌متر فرۆشراوه‌ ئه‌مانه‌ هیچی نازانین ته‌نانه‌ت وه‌زراه‌ته‌کانیش نایزانن ته‌نانه‌ت به‌شێک له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی حکومه‌تیش نایزانن ته‌نها چه‌ند که‌سانێکی دیاری کراو ده‌یزانن.

رۆژنیوز:گرنگترین ئه‌و هه‌نگاوانه‌ چین که‌ وا ده‌که‌ن نه‌وت رۆڵى کاریگه‌ر ببینێت بۆ بوژاندنه‌وه‌ى ژێرخانى ئابوریى له‌ هه‌رێمى کوردستان؟

-ئیستا ئێمه‌ پێش قه‌یرانی دارایی قه‌یرانی سیاسی-یشمان هه‌یه‌ پێش هه‌موو شتێک پێویسته‌ په‌رله‌مان کارابکرێته‌وه‌، ئه‌و وه‌زیرانه‌ی له‌سه‌ر کاره‌کانیان لابراون بخرێنه‌وه‌ سه‌ر کاره‌کانی خۆیان و هه‌موو کاره‌کان به‌شێوه‌یه‌کی سیستماتیک بروات به‌ڕێوه‌، په‌رله‌مان چاودێر بێ به‌سه‌ر هه‌موو سێکته‌ره‌کانی تره‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م شتانه‌ هه‌موی کرا به‌سیستماتیک به‌دڵنیایه‌وه‌ نه‌وت ده‌بێت به‌نیعمه‌ت بۆخه‌ڵکی به‌گشتی، به‌ڵام تا ئه‌مانه‌ نه‌کرێت په‌رله‌مان ئاگای له‌هه‌موو ئه‌مانه‌ نه‌بێ تا لیژنه‌کان شیکاره‌کانیان به‌شێوه‌یه‌کی شه‌فافانه‌ نه‌که‌ن تا داهاتی نه‌وتیه‌کان نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سندوقی داهاتی نه‌وتیه‌کان، به‌دڵنیایه‌وه‌ هه‌ر به‌م شێوازه‌ی ئیستا چۆن ڕۆیشتووه‌ هه‌ر ئاوا هیچ له‌قازانجی خه‌ڵکی کوردستان نابێت.

رۆژنیوز: بۆچى به‌ر له‌وه‌ى هه‌رێمى کوردستان نه‌وت هه‌نارده‌بکات، داهاتى تاک له‌م هه‌رێمه‌دا به‌رز بوو، له‌کاتێکدا ئێمه‌ دوو ساڵ ده‌بێت نه‌وت هه‌نارده‌ ده‌که‌ین، که‌چى داهاتى تاک رووى له‌ داکشانێکى گه‌وره‌ کردوه‌؟

-ئێمه‌ تائیستا هه‌رێمێکین سه‌ر به‌ عێراقین راسته‌ ئێمه‌ ده‌ستورمان نیه‌ هه‌وڵدراوه‌ ئێمه‌ ئابوریه‌کی سه‌ربه‌خۆمان هه‌بێ، وادیاره‌ له‌ناو ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێمی کوردستان پێیان باشه‌ نه‌وت به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ربه‌خۆ بفرۆشرێت نه‌ک له‌گه‌ڵ عێراق، پێیانوایه‌ پایه‌کانی ئابوری له‌هه‌رێمدا به‌هێز ده‌کات و ورده‌رده‌ به‌رو سه‌ربه‌خۆیمان ده‌بات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م سه‌ربه‌خۆی ئابوریه‌ بۆخۆشگوزه‌ر‌انی خه‌ڵک بێ هیچ کێشه‌یه‌کمان نیه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ بینیمان به‌تایبه‌تی دوای دابه‌زینی نرخی نه‌وت له‌بازڕه‌کانی جیهانیدا ئه‌م سه‌ربه‌خۆی ئابوریه‌ بۆسه‌ربه‌خۆی هاوڵاتیان نه‌بوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بو به‌هۆکارێک که‌وا قوتی خه‌ڵکی ببڕێت ته‌نانه‌ت نه‌توانرێ موچه‌ی هاوڵاتیان بدرێت له‌گه‌ڵ عێراق بوینایه‌ ره‌نگه‌ بیانتوانیایه‌ له‌17% که‌ی موچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی دابین بکردایه‌.

رۆژنیوز: چی بکرێت بۆئه‌وه‌ی سامانه‌ سروشتیه‌کان به‌تایبه‌ت نه‌وت به‌نیشتمانی بکرێت و که‌سانی خۆماڵی تیا دابنرێت؟

-ئێمه‌ یاسای نه‌وت و گازمان هه‌یه‌ ده‌بێت به‌پێی ئه‌و یاسایه‌ بڕوات به‌ڕێوه‌، ‌واته‌ ده‌بێت هه‌مو لیژنه‌کان به‌پێی یاسا کاربکه‌ن بۆنمونه‌ لیژنه‌یه‌کمان هه‌یه‌ لیژنه‌ی ده‌رهێنانی نه‌وت، ده‌بێت ئه‌مانه‌ ئه‌ندامه‌کانی له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێن و له‌لایه‌ن پارله‌مانه‌وه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێت که‌ بۆماوه‌ی 5 ساڵ ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت دووباره‌ی بکه‌نه‌وه‌ دیسانه‌وه‌ ده‌بێت بچێته‌وه‌ په‌رله‌مان ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێت،. لیژنه‌ی ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وت که‌ کۆمۆیه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران هه‌ڵده‌بژێردرێن و له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر ده‌درێت بۆماوه‌ی 5ساڵ، ده‌بێت لیژنه‌یه‌ک دروستبکرێت بۆفرۆشی نه‌وت لیژنه‌یه‌کی کۆکه‌ره‌وه‌ی نه‌وت پاره‌که‌شی له‌کوێ دابنرێت هه‌موی بگه‌رێته‌وه‌ سه‌ر وه‌زاره‌تی دارایی و وه‌زاره‌تی دارای کار بۆئه‌و بابه‌تانه‌ بکات، نه‌ک هه‌ر ته‌نها وه‌زراه‌رتی سامانه‌ سروشتیه‌کان خۆی نه‌وت ده‌ربهێنێ و بیشی فرۆشێ و خۆشی بیهێنێته‌ ده‌ره‌وه‌ که‌س نه‌شزانێ به‌کێی ده‌فرۆشێ پاره‌که‌شی خۆی هه‌ڵسوکه‌وتی پێوه‌بکات، وه‌زراه‌تی سامانه‌ سروشتیه‌کان وه‌ک سندوقێکی لێهاتووه‌ هه‌رلایه‌نێک پاره‌ى پێویستبوو داوای پاره‌ له‌و ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی پاره‌که‌ی بداتێ، به‌ڵام بۆنمونه‌ ئێمه‌ که‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی عێراق داین ده‌وڵه‌تی عێراق وه‌زاره‌تی نه‌وت خۆی هه‌ڵده‌سێ به‌ده‌رهێنانی نه‌وت و ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی له‌لایه‌ن کۆمپانیای سۆمۆوه‌ ده‌بێت دوای ده‌فرۆشرێت پاره‌که‌ی ده‌چێته‌ بانکێکی نێو ده‌وڵه‌تیه‌وه‌، ئه‌و پاره‌یه‌ی چوه‌ بانکی نێو ده‌وڵه‌تیه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و بانکه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌تی دارای وه‌زاره‌تی دارای پلان داده‌رێژێ چۆن ئه‌م پارانه‌ خه‌رج ده‌کرێ ئێمه‌ ده‌بێ به‌م شیوازه‌ بین ئه‌گه‌ر وانه‌بین ئه‌وا به‌دڵنیایه‌وه‌ به‌ره‌و دواوه‌ ده‌چین.

رۆژنیوز: ئه‌و گرێبه‌ست و داتاو زانیاریانه‌ی له‌ وێبسایتی وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتیه‌کان دانراون، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت، که‌ فرۆشتنی نه‌وت شه‌فافه‌؟

-من کێشه‌ له‌گرێبه‌سته‌کان نابینم، بۆنمونه‌ گرێ به‌ست کراوه‌ له‌گه‌ڵ کۆمپانیایه‌کی بیانی بۆنمونه‌ کۆمپانیای ئیکسۆ مۆبیل تۆ گرێبه‌ستی نه‌وتیت له‌گه‌ڵی کردووه‌ ئه‌مه‌ هه‌یه‌ و هیچ کێشه‌یه‌ک له‌گرێبه‌سته‌ نه‌وتیه‌که‌دا نیه‌، به‌ڵکو کێشه‌که‌ له‌وه‌و به‌دواوه‌یه‌ واتا له‌ده‌رهێنیانی نه‌وته‌که‌ کۆمپانیا نه‌وته‌که‌ ده‌ری ده‌هێنێ ڕاده‌ستی وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتیه‌کانی ده‌کات ئه‌ویش ده‌ری ده‌هێنێته‌ ده‌ره‌وه‌ دواتر ده‌یفرۆشێت، ده‌یکات به‌پاره‌ پاره‌که‌ی له‌کوێ داده‌نرێت چۆن خه‌رج ده‌کرێ چه‌نی ده‌درێ به‌کرێی کۆمپانیاکان چه‌نی ده‌درێ به‌حه‌قی بۆ ڕۆیشتینی بۆری نه‌وته‌کان چه‌نی ده‌درێت به‌تورکیا که‌ ده‌چێته‌ بانکه‌ کانی تورکیاوه‌ چه‌نی زه‌ریبه‌ وه‌رده‌گرێ چه‌نی دێته‌وه‌ بۆخۆمان به‌چه‌ن ده‌یفرۆشین ئه‌مانه‌ نازانین، به‌ڵام گرفته‌که‌ له‌ گرێبه‌سته‌کاندا نیه‌ گرفته‌که‌ له‌ده‌رهێنانی نه‌وته‌که‌و فرۆشی نه‌وته‌که‌دایه‌ تاکردنی به‌پاره‌، هیوادارم حکومه‌تی هه‌رێم فرۆشی نه‌وتی به‌ شێوازێکی شه‌فافانه‌ بێت و له‌م قه‌یرانه‌ش رزگارمان بێت.

ش.ف