شەماڵ ئەحمەد: ئەم هەڵبژاردنە نەخشەی سیاسیی لە پەرلەماندا دەگۆڕێت

پسپۆڕێکی زانستە سیاسییەکان پێیوایە، کە هەڵبژاردنی ٣٠ی ئەیلول هەرێمی کوردستان بەسەر لایەنە سیاسییەکاندا دابەشدەکات و نەخشەی سیاسیی لە پەرلەماندا دەگۆڕێت، بەدووریشی دەزانێت، کە لەم دۆخەی ئێستادا حکومەتێک لەسەر بنەمای زۆرینە و بوونی ئۆپۆزسیۆنێک لە هەرێمی کوردستاندا پێکبێت.


شەماڵ ئەحمەد، هەڵگری بڕوانامەی ماستەر لە زانستە سیاسییەکان و بەرپرسی بۆردی ئەکادیمی لە ناوەندی چاوی کورد، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنیوز، هەڵبژاردنی ٣٠ی ئەیلولی هەرێمی کوردستان و ڕێژەی بەشداریی هاوڵاتیان لە دەنگدان و پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێمی کوردستان هەڵدەسەنگێنێت.

 

دەقی چاوپێکەوتنەکە:

- بەگشتیی خوێندنەوەتان چییە بۆ هەڵبژاردنی ٣٠ی ئەیلول؟

"هه‌ڵبژاردن بریتییه‌ له‌و پرۆسە‌یه‌ی که‌ تێیدا ژماره‌ییه‌ک ده‌گۆڕێت بۆ کۆمه‌ڵێک کورسی"

شەماڵ ئەحمەد: هه‌ڵبژاردن بریتییه‌ له‌و پرۆسە‌یه‌ی که‌ تێیدا ژماره‌ییه‌ک ده‌گۆڕێت بۆ کۆمه‌ڵێک کورسی له‌ناو په‌رله‌ماندا، گومان له‌وه‌دا نییه،‌ که‌ هه‌موو پرۆسە‌یه‌کی هه‌ڵبژاردن له‌هه‌ر شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا هه‌بێت کۆمه‌ڵێک تێبینی و ساختەکارییی تیا ئه‌نجام ده‌درێت، تەنانەت قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرێت هه‌ڵبژارنه‌کانی سه‌رۆکی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان ئه‌مریکا وڵاتێکی ده‌ره‌کی دەستێوەردانی تێدا ده‌کات، ئه‌مه‌ بۆ ئه‌مریکا ئاسایی و ساده‌بێت‌،‌ ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر له‌ هه‌رێمی کوردستانیش ڕووبدات، که‌ هه‌رێمێکی پڕ له‌ کێشه‌ییه‌، به‌ڵام تا ئه‌و ئاسته‌ی که‌ متمانەی هه‌ڵبژاردن نه‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.

- چۆن ڕێگریی لە کەوتنەژێر پرسیاری متمانەی هەڵبژاردن بکرێت؟

"ئەمەش بە جێبەجێکردنی ڕێکاره‌ یاساییەکانی هه‌ڵبژاردن دەکرێت"

شەماڵ ئەحمەد: به‌وه‌ ده‌کرێت، که‌ سه‌رجه‌م ئه‌و ڕێکارانه‌ی له‌ یاساکانی هه‌ڵبژاردندا هه‌یه‌ وه‌کو خۆی جێبه‌جێ بکرێت، ئه‌گه‌ر ساختەکارییەک له‌لایه‌ن لایه‌نێکی دیاریکراو یان چه‌ند هێزێکی دیاریکراو له‌ناو ئه‌و پرۆسه‌ییه‌دا ئه‌نجامدرا، ئه‌م ساختەکارییانه‌ بخرێته‌ ژێر وردبینی ده‌سته‌ی دادوه‌ریی له‌ کۆمسیۆن و ئه‌وان ئه‌و پرسه‌ یه‌کلایی بکه‌نه‌وه‌، ئایا ئه‌م ساختەکارییانه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رجه‌م پرۆسە‌که‌ له‌که‌دار بکات یان به‌شێک له‌ پرۆسە‌که‌ له‌ کاتێکی دیاریکراودا له‌که‌دار بکات، ئه‌مه‌ خۆی له‌ خۆیدا جێگای پرسیاره‌.

"وه‌ک هه‌رێمی کوردستان، له‌ ساڵی ١٩٩٢ تاوه‌کو ئێستا چه‌ند جارێک پرۆسە‌ی هه‌ڵبژار‌دنمان بینیوه‌، ئه‌م پرۆسە‌ی هه‌ڵبژاردنانه‌ به‌ کۆمه‌ڵێک قۆناغی جیاجیادا تێپه‌ریون و هه‌ندێک له‌م پرۆسانه‌ له‌گه‌ڵ قۆناغه‌کانی ئه‌و ساته‌ی هه‌رێمی کوردستاندا گونجاوه‌، گومان له‌وه‌دا نییه‌ سیستمی کراوه‌ باشترین شێوازی سیستمی هه‌ڵبژاردنه‌،‌ دیموکراسیترین شێوازه‌ بۆ کاندیدکردنی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ده‌چنه‌ په‌رله‌مان"

-که‌میی ڕێژه‌ی به‌شداری هاوڵاتییان له‌ هه‌ڵبژاردن بۆچی ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌؟

"کەمیی بەشداریی هاوڵاتیان لە دەنگدان سێ هۆکاری هەیە"

شەماڵ ئەحمەد: پرسێکی گرنگه‌ بزانین ئاخۆ ڕێژه‌ی به‌شداربوون چه‌نده‌، هۆکاره‌کان چین، که‌ ده‌بنه‌ پاڵنه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکێکی زیاتر به‌شداری بکات له‌ پرۆسە‌ی هه‌ڵبژاردن، له‌هه‌مان کاتدا ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ چین که‌ ده‌بنه‌ هۆکار بۆ پاشه‌کشه‌کردنی خه‌ڵک له‌وه‌ی که‌ به‌شداری هه‌ڵبژاردن نه‌که‌ن، پێموایە سێ هۆکاری سه‌ره‌کی هه‌یه‌ بۆ ڕێژه‌ی که‌میی به‌شداریکردنی هاوڵاتییان له‌ هه‌ڵبژاردندا.

یه‌که‌م: هه‌ندێک هۆکار په‌یوه‌ندی به‌ سیستمی سیاسی وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌، سیستمی سیاسی هەرێمی کوردستان لەوانه‌یه‌ له‌ هه‌ندێک ساتدا یارمه‌تیده‌ر نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی که‌ خه‌ڵکی به‌شدار بن له‌ناو پرۆسە‌که‌، به‌ پێوه‌ری ئه‌وه‌ی دابه‌شبوونی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێستای هەرێمی کوردستان دابه‌شبوونێکی چینایه‌تی نییه‌، بەڵکو دابه‌شبوونێکی حزبایه‌تییه به‌سه‌ر لایه‌نه‌ سیاسییه‌کانی هه‌رێمدا.

دووه‌م: په‌یوه‌ندیی به‌ سایکۆلۆژیای هاوڵاتییانه‌وه هەیە‌، هه‌ندێ که‌س هه‌یه‌ زۆر بێباکه‌ له‌وه‌ی که‌ ئایا به‌شداری له‌ پرۆسە‌یه‌کی سیاسیدا بکات یاخود به‌شداری نه‌کات، ئه‌مه‌ش هۆکاره‌که‌ خودییه‌، ئه‌و که‌سه‌ گه‌شتووه‌ته‌ ئه‌و باوه‌ڕی که‌ ئه‌گه‌ر به‌شداربێت له‌ پرۆسە‌یه‌کی سیاسی یان به‌شدار نه‌بێت له‌وانه‌یه‌ هیچ گۆرانكارییەکی ئه‌وتۆ دروست نا‌کات.

سێیه‌م: په‌یوه‌ندی به‌ شێوازی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنی لایه‌نه‌ سیاسییه‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ نمونه‌، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ تایتڵی سه‌ره‌کی لایه‌نه‌ سیاسییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان بهێنینه‌ به‌رچاوی خۆمان بۆمان ده‌رده‌که‌وێت، که‌ ئایا ئه‌و تایتڵه‌ سه‌ره‌کییه تاچه‌ند توانییویه‌تی هانی خه‌ڵک بدات بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری له‌ پرۆسە‌ی هه‌ڵبژاردن بکه‌ن، یاخود هانی نەداون بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری له‌ پرۆسە‌که‌دا بکه‌ن، لێره‌دا قسه‌ له‌سه‌ر وتاری لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان ده‌که‌م هه‌ر له‌ حزبه‌ گه‌وره‌کان له‌گه‌ڵ پارت و لایه‌نه‌ بچووکه‌کان، که‌ ئه‌مه‌ش کاریگه‌ریی گه‌وره‌ی هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌تاوه‌کو وتاری سیاسی لایه‌نه‌کان ڕوونتربێت به‌دڵنیاییه‌وه‌ خه‌ڵکی زیاتر به‌شداری ده‌کات له‌ پرۆسە‌که‌دا، به‌ڵام بوونی وتاری دووباره‌ و لاواز ده‌بێته‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م به‌شداریکردندا.

-ئه‌زموونی ڕابردوو ئه‌م حزبانه‌ و ده‌سه‌ڵاتی هەرێمی کوردستان، بێ متمانەیی دروست نه‌کردووه‌ له‌ لای خه‌ڵك؟

"دەبێت لایەنە سیاسییەکان لە خه‌می هاوڵاتییان تێبگه‌ن بزانن خه‌ڵک چی ده‌وێت"

شەماڵ ئەحمەد: ئەم بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندی به‌ پێداویستییه‌کانی ئەو کاته‌وه‌ هه‌یه‌، ئێمه‌ له‌ ساڵی ١٩٩٢ یه‌که‌م هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامدرا، له‌و ساڵه‌دا کۆمه‌ڵیک خه‌می تایبه‌تی هه‌بوو، لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان ته‌به‌نییان ده‌کرد بۆ پارێزگاریکردن له‌ هه‌رێمی کورستان و هه‌وڵدان بۆ دابینکردنی گوزه‌ران و ژیان هاوڵاتییان، له‌ پاش کشانه‌وه‌ی ئیداره‌ی حکومه‌تی عێراقی له‌ ناوچه‌ کوردستانییه‌کان و دامه‌زراندنی ئیداره‌یه‌ی نوێ، ئه‌مانه‌ کۆمه‌ڵیک پرسبوون، ئه‌مانه‌ وایکرد، که‌ ڕێژه‌ییه‌کی زۆر هاوڵاتییان به‌شداری ‌هه‌ڵبژاردن بکه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک ڕێکاریی زۆر ساده‌ هه‌بوون بۆ هه‌ڵبژاردن.

"بەڵام ئێستادا کۆمه‌ڵێک خه‌می تازه‌ هه‌یه‌ که‌ جیاوازه‌ له‌ خه‌مه‌کانی ئه‌و کاته‌، خه‌مەکانی ئێستا بریتییه‌ له‌‌ په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان هه‌رێم و به‌غدا، به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی بژێوی هاوڵاتییان، ڕه‌خساندنی هه‌لی کار، خه‌مێکی تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن پێگه‌ی هه‌رێمی کوردستان لە‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ بپارێزرێت، هه‌موو ئه‌م خەمانە وایکردووه‌ که‌ خه‌ڵکی به‌شداربێت یان به‌شدار نه‌بێت له‌ هه‌ڵبژرادن، بۆ دیاریکردنی هۆکاره‌کانی که‌می ڕێژه‌یی هه‌ڵبژاردن، پێویستی به‌ ده‌زگایه‌کی فه‌رمی و گه‌وره‌ هه‌یه‌، بۆ ئه‌وه‌ی که‌ بتوانێت داتا کۆبکاته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ کوڕێکی گه‌نج که‌ تازه‌ ده‌بێت ١٨ ساڵ و مافی ده‌نگدانی هه‌یه‌، بۆ ناچێت بۆ ده‌نگدان هۆکاره‌که‌ی چیه‌؟، ئه‌گه‌ر لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان کاری له‌سه‌ر بکه‌ن، به‌ بڕوای من له‌ داهاتوودا کاریگه‌ری ئه‌رێنی ده‌بێت له‌سه‌ر پێگه‌ی هه‌رێمی کوردستان و ڕه‌وتی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی کوردستان، تاوه‌کو ئێستا به‌شێوه‌یه‌کی ئه‌کادیمی کاری له‌سه‌ر نه‌کراوه‌، کاریگه‌ری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ له‌ خه‌می هاوڵاتییان تێده‌گه‌یت ده‌زانی خه‌ڵک چی ده‌وێت، له‌لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان ده‌توانن ئه‌مه‌ بکه‌نه‌ پڕۆژه‌یه‌ک و کاری له‌سه‌ر بکه‌ن، که‌ ده‌توانرێت هه‌م وه‌ک لایه‌نی سیاسی هه‌م وه‌ک حکومه‌ت زیاتر کاریگه‌ری هه‌بێت له‌ ناوچه‌که‌".

-ڕێژەی بەشداریکردنی هاوڵاتیان لە پرۆسەی دەنگداندا، چی کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر پێکهێنانی حکومەتی نوێی هەرێم؟

"نه‌خشه‌ی سیاسی ناو په‌رله‌مان ده‌گۆڕێت"

شەماڵ ئەحمەد: دابه‌شبوونی هه‌رێمی کوردستان له‌ نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌کانی هه‌رێم، ده‌بێته‌ هۆی  گۆڕینی نه‌خشه‌ی سیاسی ناو په‌رله‌مان له‌ داهاتوودا، به‌پێی ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی که‌ بڵاوکراونه‌ته‌وه‌،‌ پارتی ٤٥ کورسی، یه‌کێتی ٢١ کورسی و لایه‌نه‌کانی دیکەی‌ وه‌ک بزوتنه‌وی  گۆڕان و یه‌کگرتووی ئیسلامی ڕێژه‌ی ده‌نگه‌کانیان دابه‌زیووه،‌ جوڵانه‌وه‌ی نه‌وه‌ی نوێ کورسی باشی هێناوه‌‌، ئه‌مه‌ ئەوە دەگەیەنێت که‌ نه‌خشه‌ی سیاسی ناو په‌رله‌مان ده‌گۆڕێت، وه‌ هه‌موو گۆڕانکارییه‌کیش له‌ نه‌خشه‌ی سیاسیدا بێگومان ده‌بێت هۆی گۆڕانکاری له‌ پێکهاته‌ی وه‌زاره‌ته‌کان و به‌ڕێوبه‌رایه‌تییه‌کان و ئاستی پێشکه‌شکردنی خزمه‌تگوزارییه‌کان به‌ هاوڵاتییان، ئێستا ناتوانین بڵێین لە داهاتوودا پێکهێنانی حکومەت چۆن دەبێت، چونکە تا ئێستا ئەنجامی کۆتایی چۆن دەبێت نازانرێت ئایا لایەنێکی سیاسیی بەتەنها دەتوانێت حکومەت پێکبهێنێت، یان حکومەتێکی هاوپەیمانیی لەنێوان دوو لایەنی بەهێزدا دروست دەبێت، یانیش لایەنێکی بەهێز و چەند لایەنێکی لاوازی دیکە حکومەت پێکدەهێنن، بەڵام لە سەرووی هەموویەوە من پێموایە، کە پێکهێنانی حکومەتێک لەسەر بنەمای  زۆرینە و بوونی ئۆپۆزسیۆنێک لە هەرێمی کوردستاندا، لەم کاتەدا ئەگەرێکی دوورە.

-بە بڕوای ئێوە حکومەتی نوێ لە هەرێمی کوردستان دەتوانێت کێشەکان چارەسەربکات؟

"چارەسەری کێشەکان پێویستی به‌ هه‌ماهه‌نگی نێوان حکومه‌تی هه‌رێم و به‌غدا هەیە"

شەماڵ ئەحمەد: بارودۆخی سیاسی کوردستان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ بارودۆخی سیاسی ده‌وڵه‌تی عێراق-ه‌وه‌، هه‌ر پێشهاتێک بۆ چاره‌سه‌ری گرفته‌کانی عێراق کاریگه‌ری به‌جێده‌هڵێت له‌سه‌ر هه‌رێمی کوردستان، ئێمه‌ هه‌ندێک کێشه‌ له‌وانەیه‌ لای خۆمان بێت، به‌ڵام هه‌ندێک کێشه‌یتر په‌یوه‌ندی به‌ هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ نییه‌ به‌ ته‌نها، به‌ڵکو لایه‌نیتر هه‌یه‌ که‌ به‌شدارن له‌م کێشه‌یه‌، ئه‌بێ ئه‌وانیش هه‌ماهه‌نگ بن بۆ چاره‌سه‌رکردنی  کێشه‌کان، بۆ نمونه‌ چاره‌سه‌رکردنی مووچه‌، ئه‌م کێشه‌یه‌ به‌ته‌نها بە حکومه‌تی هه‌رێم چاره‌سه‌ر ناکرێت، پێویستی به‌ هه‌ماهه‌نگی هه‌یه‌ له‌ نێوان حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان و به‌غدا، به‌شێوه‌یه‌کی گشتی کێشه‌کان دابه‌ش ده‌بن بۆ دوو ته‌وه‌ر.

"ته‌وه‌رێکیان بریتییه‌ له‌و کێشانه‌ی که‌ په‌یوه‌ندی بە نێوان هەرێمی کوردستان و بەغدا-وە هەیە، وه‌ک پێگه‌ی هه‌رێمی کوردستان، ئارامی و ئاسایشی ده‌ره‌کی له‌ هه‌رێمی کوردستان، په‌یوه‌ندییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئێران و تورکیا و وڵاتانی دیکه‌، به‌ڵام هه‌ندێک کێشه‌یتر هه‌یه‌ تایبه‌ته‌ به‌ هەرێمی کوردستان، وه‌ك خزمه‌تگوزاری و هه‌لی کار و ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌ چه‌ندین کێشه‌ی دیکه‌، که‌ چاره‌سه‌ری ئه‌مانه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر به‌رنامه‌ی وه‌زاره‌تەکانەوە"

-ئەو کێشانەی کە باستان کرد، هەموویان لەماوەی دەسەڵاتی ئەم حزبانەدا دروستبوون، ئێستاش هەر ئەم حزبانە دەچنەوە پەرلەمان و حکومەت پێکدەهێنن، ئایا ئەو کێشانە بەم حزبانە چارەسەر دەکرێتەوە؟

"ئه‌و ڕێگایه‌ی که‌ ده‌یگرنه‌ به‌ر بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌کان گرنگه"

شەماڵ ئەحمەد: چاره‌سه‌ری کێشه‌کان په‌یوه‌ندی به‌ سیستمی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ هه‌یه‌، چونکه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان سیستمی هه‌ڵبژاردن سیستمێکی ڕێژه‌ییه‌، ئه‌و کێشانه‌ی که‌ له‌ ساڵی ٢٠١٤-وە هه‌یه‌ تاوه‌کو ئێستا هه‌ر که‌ڵه‌که‌بووه‌ و هه‌ر به‌رده‌وامه،‌ چاوه‌ڕێش ده‌کرێت هه‌ر به‌رده‌وام بێت له‌ داهاتوودا، ئایا لایه‌نه‌کان چی ده‌که‌ن تاوه‌کو چاره‌سه‌ری ئه‌م کێشانه‌ بکه‌ن، چاره‌سه‌ری کێشه‌کان له‌میانه‌ی ئه‌و به‌رنامه‌نه‌دا ده‌رده‌که‌وێت که‌ له‌ که‌ وه‌زاره‌تی به‌شداربووی په‌رله‌مان له‌ داهاتوو دایده‌نێت، ئه‌و ڕێگایه‌ی که‌ ده‌یگرنه‌ به‌ر بۆ چاره‌سه‌ری کێشه‌کان گرنگه‌.

-لە ماوەی ڕابردوودا دەنگۆی ئەوە هەبوو، کە پارتی هەڕەشەی ئەوەی کردووە، کە ئەگەر پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق بۆ یەکێتی بێت، حکومەتی داهاتووی هەرێم بە تەنهاو بەبێ یەکێتی پێکدەهێنێت، ئەمە دوو ئیدارەیی لە هەرێمی کوردستان زیندوو ناکاتەوە؟

"بابه‌تی دوو ئیداره‌یی له‌ هه‌رێمی کوردستان تێپه‌ڕیوه"

شەماڵ ئەحمەد: بابه‌تی دوو ئیداره‌یی له‌ هه‌رێمی کوردستان بابه‌تێکه‌ تێپه‌ڕیوە،‌ جارێکیتر دوو ئیداره‌یی له‌ کوردستان دروست نابێته‌وه‌، چونکه‌ ئەو پرسه‌ سیاسیانه‌ی له‌ هه‌رێم هه‌یه‌ ته‌نها په‌یوه‌ندی به‌ هه‌رێمەوه‌ نییه،‌ به‌ڵکو په‌یوه‌ندی به‌ عێراق و ئێران و ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکاوه‌ هه‌یه‌، ئه‌م هه‌موو لایه‌نانه‌ی که‌ به‌شدارن له‌ پرسه‌ سیاسییه‌کان، ڕێگرن له‌ دروستببونه‌وه‌ی دوو ئیداره‌یی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا.

س.ح