قەرەیلان: نابێت هیچ کەس هەوساری خۆ بداتە دەست دەوڵەتێک، تا بەکاری بهێنن


ڕۆژنیوز – ئاوات هاوار / سەلاح خدر

لەبەرنامەیەکی تایبەت دا بۆ کەناڵی نەورۆزتیڤی، ئەندامی کۆنسەی بەڕێوبەری پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) موراد قەرەیلان، لەسەر دۆخی کوردستان و ناوچەکە وەڵامی پرسیارەکان دەداتەوە.

ڕۆژنیوزی دەقی دیدارەکەی قەرەیلان لەگەڵ نەورۆز تیڤی وەک خۆی بڵاودەکاتەوە.

"15 ئاب قۆناغی ژیانەوەیە"

15 ی ئەم مانگە ساڵڕۆژی دەستپێکردنی خەباتی چەکداری بوو لە باکوری کوردستان، بۆچی دەستپێکردنی قۆناغی چەکداری لەو سەردەمەدا بەپێویست زانرا؟

قەرەیڵان: لەساڵانی چەلەکان بەدواوە سیاسەتی قڕکردنی لە تورکیا بەڕێوەچوو، کۆمەڵگای کوردیان بەرەو نەمان دەبرد، پاش ئەوەی کودەتای 12 ئەیلول هاتەئاراوە، ئەو کاتە سیستەمێکی زۆر زاڵم و ستەمکار لە تورکیا و کوردستان پێشکەوت، لەسەر کورد و کوردایەتی زوڵم زیادی کرد، زیندانەکانیان کردە قەڵای زوڵم، چەندین کەسیان لە سێدارەدا بێدەنگی ئاوابوو، 15 ئاب ڕاپەڕین بوو دژ بەوە، ڕێبەر ئاپۆ بۆ 15 ئاب وتی:" هەرکەسێک بەخۆی دەڵێت مرۆڤ دەبێت بەرامبەر ئەو زوڵمە بێدەنگ نەبێت" بۆیە ئێمەش ئەوەی دەمانتوانی بیکەین ئەوەبوو کە کردمان.

وەک خۆتان باستان کرد ئامانجەکانی شۆڕش ڕوونە، بەڵام دەمانەوێت بپرسین بەرهەمی 15 ئاب چی بوو؟

قەرەیڵان: 15 ئاب گولەیەک بوو بەڕووی سیستمی کۆیلایەتی، دەبوو زنجیری کۆیلایەتی بشكێنین، ئەوەش بوو کە گەلی کوردی لە مردن ڕزگارکرد، چونکە گەلی کوردیان خستبووە قۆناغی مردن و بێ هیوایی، ئەو چالاکییە بەفەرمادەیی ڕێ هەڤاڵ شەهید عەگید ئەنجام درا، وەک سمبوڵێک بوو بەڵام قۆناغێک دەستی پێکرد، چالاکی گەریلاکان لە ساڵی 1984 تا 1990 لەگەڵ هەموو کەموکورتیەکان ڕاستییەکی ئاشکرا کرد، ڕاستی ئەوی کورد هەیە و نامرێت و خاوەنداری لە خۆی دەکات، پاش ئەوە سەرهەڵدانەکانی گەل لە جزیرە و نوسێبینەوە دەستی پێکرد، بۆیە ئێمە ئەو قەڵەمبازەی 15 ئاب بە شۆڕشی ژیانەوە بەناو دەکەین، چونکە کۆمەڵگای کوردی سەلەنوێ ئاواکردەوە، لەپشت ئەو قۆناغ و چالاکیانەوە فکر و ڕامان و فەلسەفەیەک هەبوو، بۆیە لەهەمان کاتدا شۆڕشێکی فکری و کۆمەڵایەتی و دیموکراتی ئاواکرد، کۆمەڵگا لەهەموو ڕوویەکەوە کرایەوە، کوردی مردوو و ڕادەست بوو بووە کوردی بەرخۆدانڤان، ئەو شەڕەی گەریلا دەستی پێکرد لەهەمان کاتدا کاریگەری کردە سەر کۆمەڵگای تورکیا و بووە شەڕی دژ بە فاشیزم و ئازادی و دیموکراتی تورکیا، کودەتاچییەکانی ئەوکاتە 72 کاتژمێر یان دانا بەحسابی خۆیان ئێمە لەناو بەرن، بەڵام ئەوە 32 ساڵە نەیانتوانیوە ئەوە پێکبهێنن، گەریلایەتی لە 70 کەسەوە دەستی پێکرد تا بووە هەزاران، ئەوەش هیوای گەڕانەوە بۆ گەل.

"پاشان ئاشکرابوو کەلە زهنیەتی ئاکەپەدا چارەسەری نییە و قۆناغەکەی تێکدا"

پاش 32 ساڵ دۆخی ئێستای خەباتی چەکداری لە چی ئاستێکدایە؟

قەرەیڵان: دەوڵەتی تورک کاتێک بۆی دەرکەوت ناتوانێت کورد لەناو بەرێت ناچار دانی بەڕاستی کورد دا نا، سەرۆکی ئەوکاتەی تورکیا سلێمان دەمیرێڵ وتی ڕاستی کورد هەیە، بەڵام ئەو پێیوابوو کە هەر تورکن، لە ساڵانی 1990 بۆ 1991 ناچاربوو قبوڵی ئەو ڕاستییە بکات، ڕێبەر ئاپۆ ئەوکاتە گوتی" کێشەی کورد ئێستا ئاشكرابوو، دەتوانین ئەو پرسە بەیالۆگ چارەسەر بکەین" ئیدی لەدوای ئەوە بەڕێز مام جەلال تاڵەبانی بووە نێوبەیندکار و چوو لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی ئەوکات تورگوت ئۆزال کۆبوەوە، پاشان هات و لەگەڵ ڕێبەر ئاپۆ و بەڕێوبەرایەتی ئێمەش کۆبوەوە، ئەوەبوو لە نەورۆزی 1993 دا بۆیەکەمجار ئاگر بەست ڕاگەیەندرا، لەوکاتەوە تائێستا ئێمە پێمانوایە ئەگەر دەوڵەتی تورک مافی گەلی کورد قبوڵ بکات، ئێمە ئامادەین بەڕێی دیالۆگ پرسی کورد چارەسەر بکەین، بۆئەوەش تا ئێستا هەشت جار ئاگربەستمان ڕاگەیاندووە، دوای ئەوە قۆناغی دانوسانەکانی ئۆسلۆ دەستی پێکرد، ماوەی سێ ساڵ لەنێوان ئێمە و شاندی دەوڵەتی تورکیا بەنهێنی دیالۆگ هەبوو، پاشان ئاشکرابوو کەلە زهنیەتی ئاکەپەدا چارەسەری نییە و قۆناغەکەی تێکدا، دوای ئەوە ماوەی یەک ساڵ شەڕ دەستی پێکردەوە، دەیانویست ئێمەش وەک تامیلەکان لێ بکەن، لە 2011 بۆ 2012 شەڕ هەبوو، بەڵام جارێکی دیکە ڕێبەرمان نامەی نارد و لە نەورۆزی 2013 جارێکی دیکە ئاگربەستمان ڕاگەیاند، دووساڵ و نیوو بەردەوام بوو، بەڵام ئێمە بۆمان ئاشکرابوو کەلە زهنیەتی دەوڵەتی تورک و ئاکەپەدا قبوڵ کردنی مافی کورد و چارسەری کێشەی کورد بە دیالۆگ هێشتا نییە، بەڵام ئەگەر ئەوان چارەسەری بەڕێی ئاشتی نەکەن، ئەوان ئێمە بەو هێزەی هەمانە چارەسەری دروست دەکەین، ئێمە دەتوانین بەهێزی گەلەکەمان خۆمان بپارێزین و ئازاد بکەین، ئەو قۆناغەش شەڕێکی دەوێت، دەبێت جیاوازی ئێمە قبوڵ بکەن بەناسنامەی خۆمان و مافی خۆسەریەوە دەست بەدیالۆگ بکەین.

"تورکیا دەست لە گوشتار و زەخت هەڵگرێت خەباتی سیاسی واتای دەبێت"

دەسپێشخەریەکانی ئێوە و بەڕێز ئۆجالان بۆ ئاشتی تا ئێستا ئەنجامێکی تەواوی نەبووە، هەروەها هەندێک دەوروبەر دەڵێن سەردەمی خەباتی چەکداری بەسەرچووە و پێویستە خەباتی سیاسی بەڕێوە بچێت، ئەمە تا چ ڕادەیەک ڕاستە؟

قەرەیڵان: بیر و بڕوایەکی بەم شێوەیە لە ڕوانگەی ئێمەوە ڕاستە، بەڵام بەرامبەر بە سیاسەتی داگیرکەرانەی دەوڵەتی تورکیا ئەگەری بەڕێوەچوونی خەباتی سیاسی نیە، ئەگەر دەوڵەتی تورکیا دەست لە گوشتار و زەخت لە سەر کۆمەڵگا هەڵگرێت خەباتی سیاسی واتای دەبێت، بەرامبەر بە ئێمە هێزێک هەیە کە بەردەوام سیاسەتی لەناوبردن و چەکداری و سەربازیەکانی بەهێزتر دەکات، لە دۆخێکی بەم شێوەیەدا چۆن دەتوانین بڵێین خەباتی چەکداری ناکەین و خەباتی سیاسی بەڕێوەدەبەین؟ بەرامبەر بە دوژمنێک کە سیاسەتی لەناوبردنی ئێمە بەڕێوە دەبات، ناچارین بەرگری لە خۆمان بکەین، ئەم بەرگریەش بە چەک دەکرێت، هەبوونی گەریلا لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەنگەرێکە بۆ گەلان، بۆچی سەنەگری بەرگری جێ بهێڵێن؟ هێزی گەریلا ڕێگری دەکات لەوەی کە بتوانن گەلی کورد لەناوببەن، تا گەلی کورد و ڕێبەر ئاپۆ ئازاد نەبێت گەریلا دەبێت و بە چەک خۆی بپارێزێت، ئەو هەموو سەرباز و فڕۆکە و سیخوڕییەی دەوڵەتی تورکیا لە کوردستان هەیە ئێمە چۆن دەتوانین بەرامبەر بەوانە هەنگاوی سیاسی دابنێین؟ ئاگربەست بۆ ئەردۆغان هیچ کات سیاسەتێک نییە بۆ چارەسەرکردن، بەڵکوو دەرفەتێکە بۆ ئەوەی بتوانێت هێرشی قورستر و سەختتر دابنێت، بۆ ئەوەی چارەسەری سیاسی ئەگەری هەبێت، پێویستە ئەوان شێوازی بیرکردنەوەیان لە بارەی کوردەکانەوە بگۆڕن، مرۆڤ بەڕێز و بەناسنامەی خۆیە زیندووە، ئێمە ناتوانین لە ژێر چەتری تورکبووندا بژین، ئەگەر ئەوان ئەمە قبوڵ بکەن شایەد دەرفەت بۆ خەباتی سیاسیش دروست بێت بەڵام لە ئێستادا ئەگەری شتی وا نیە.

" ڕاپەڕینی 1991 ی باشووری کاریگەری ڕاپەڕینی باکوری لەسەر بوو"

پارچەکانی دیکەش پێویستیان بە گەریلا هەیە، کاریگەریە ئەرێنیەکانی ١٥ی ئاب بۆ سەر پارچەکانی دیکەی کوردستان چیە؟

قەرەیڵان: دەزانین کە باکوری کوردستان هەم لەباری جوگرافیەوە و هەم لە باری ژمارەی گەلەوە نیوەی کوردستانە، ئەگەر چارەنووسی نیوەی کوردستان چارەسەر بێت، ڕێگا بۆ پارچەکانی دیکەش خۆش دەبێت، لە لایەکی دیکەوە باکور پارچەکانی دیکە بەیەکەوە گرێ دەدات،١٥ی ئاب کاریگەریەکی زۆر گرینگی لە سەر هەر چوار پارچەی کوردستان هەبوو، تێڕوانینێکی نەتەوەیی دروست کرد، بەر لە ١٥ی ئاب لە کوردستان ناکۆکی ئایینی هەبوو، ناکۆکی ناوچەیی و زاراوەیی و پارچەیی و عەشیرەیی بوو، لە تێڕوانینی ١٥ی ئابدا ئەم ناکۆکیان لەناوچوون، دەبینین کە ئێستا سنوورەکان بۆ کوردستان واتایان نەماوە، لە ١٩٨٧ بۆ 1989 کۆمەڵکوژی هەڵەبجە و ئەنفال پێکهات، پێشمەرگە ناچار بوو لە سنوورەکانی باشور بکشێتەوە، لە لایەکی دیکەوە قاسملوو ناچار بوو خەبات بگوازێتەوە بۆ قەندیل و ڕۆژهەڵات جێ بهێڵێت، لەو کاتەدا شەڕ لاواز بوو، لەو ساڵانەدا گەریلا شەری لە کوردستان ژیاندەوە، بەڕێز مام جەلال ئەوکات دەیوت شەڕ و چەلاکیەکانی گەریلا دڵی ئێمە دەگەشێنێتەوە و ورەمان پێدەدات، پاش ئەوە خەڵک ڕاپەڕی، ئەمانە کاریگەریەکی زۆریان لەسەر باشوور هەبوو، کاتێک بینیان لە شارەکانی باکور خەڵک بە دەستی خاڵی لە گەڕەکەکانی شار بەرامبەر بە تانک و دەبابەکان دەوەستن، لە لایەکی دیکەوە سەدامیش لاواز ببوو، بیری ڕاپەرین لە باشور پێکهات، ڕاپەڕینی ١٩٩١ لە باشوور لەگەڵ سەرهەڵدانی خەڵک لە باکور جودا نییە، سەرهەڵدانی ئەو کاتی خەڵکی باکور کاریگەریەکی زۆری لەسەر ڕاپەڕینی باشور هەبوو ، یەکەمین بەشداریەکان پاش ١٥ ئاب لە ڕۆژئاوای کوردستان بوو، ١٥ی ئاب کاریگەری لە سەر خەڵکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، هێزی گەل و هێزی ژنی بەیەکەوە خستە ڕوو، بەر لە ١٥ی ئاب گەلی کورد کۆیلە بوو و ژن دوو ئەوەندە کۆیلە بوون، بەڵام ئێستا پێشڕەوترین هێزی کۆمەڵگا هێزی ژنە، چ لە باری سیاسی، چ کۆمەڵگایی و چ سەربازی و چ زهنی، لەژێر کاریگەری ١٥ ئابە کە ئێستا لە ڕۆژئاوای کوردستان خەباتێکی وا بەهێز بەڕێوەدەچێت، هەڵبەت هەبوونی ڕێبەر ئاپۆ بە ساڵان لە ڕۆژئاوا و پەروەردەکردنی خەڵک زۆر گرنگە، بەم دوو هۆکارە خەڵکی ڕۆژئاوا و باکور زۆر لە یەک نزیک کردەوە.

"ئاسایشی ڕێبەر ئاپۆ بکەوێتە مەترسیەوە، ئاسایشی هەموو ڕێبەرانی تورکیا دەکەوێتە مەترسیەوە"

پاس کودەتا نیگەرانیەکان لەسەر دۆخی بەڕێز ئۆجالان زیاتر بووە، ئێستا بەڕێز ئۆجالان لە چ دۆخێکدا ژیان بەسەردەبات؟

قەرەیڵان: گۆشەگیری لەسەر ڕێبەر ئاپۆ بەشێکە لە پرۆسەیەکی ئەشکەنجە، یەک ساڵ و نیووە هیچ کەس نەیتوانیوە سەردانی بکات، تەنها CPT یەک جار سەردانی کرد ئەویش هیچی ڕانەگەیاند، ئێمە بە پێی زانیاریەکانی CPT تەنها ئەمە دەزانین کە ڕێبەر ئاپۆ تەندروستە، ١٥ی ئاب کە لە تورکیا هەوڵ بۆ کودەتا درا، هەموو شتێک ئاڵۆز بوو، پاش کودەتاکە دۆخی ئاسایشی مەترسیدار لە تورکیا دروست بووە، لەهێزەکانی ناوخۆی دەسەڵاتی تورکیاشدا بێ باوەڕیەک پێکهات، بەرپرسی ئاسایشی دەرەوەی ئیمڕاڵی دەستگیر کراوە، دەوترێت کە لە کاتی کودەتاکەدا کۆپتەرەکان لە ئیمڕاڵیەوە فڕیون، بۆیە ئێمە داوامان کرد کە ڕێگا بدرێت کەسێک لە خێزانی ڕێبەر ئاپۆ یا لە پارێزەرەکانی سەردانی بکەن بەڵام ڕێگایان نەدا، تەنها وەزیرێکی خۆیان ڕایگەیاند شتێک بۆ نیگەرانی لە بارەی ئۆجالانەوە نیە، هەوڵدەران بۆ کودەتا بەنیاز بوون ئۆجالان بڕفێنن بۆ ئەوەی کە ڕاپەرینی گەلی کورد دابمرکێنن، بەڵام چونکە دەزانن کاریگەری ڕێبەتر ئاپۆ لە سەر کۆمەڵگا تا چ ڕادەیەکە، ئەوان ئێستا دەڵێن کە هیچ شتێک لە ئیمڕاڵی ڕووینەداوە، بەڵام ئێمە باوەڕ ناکەین، گەلی کورد بڕوای بە درۆکانی دەوڵەتی تورکیا نەماوە، ئەگەر ڕاست دەکەن با بهێڵن شاندێک سەردانی بکات، بۆ هەموان ڕوونە کە ئێستا هەموو بڕیارێک لە سەر تورکیا بە دەست ئەردۆغانە، پێویستە ئەردۆغان بزانێت کە شەڕیش یاسای تایبەت بە خۆی هەیە، دوژمنایەتیش یاسای تایبەی بەخۆی هەیە، ئەردۆغان بەنیازە بەم کارە یاری بە کۆمەڵگای ئێمە لە باری دەروونناسیەوە بکات، بەڵام لە هەڵەدایە، ئەگەر ئەمڕۆ ئاسایشی ڕێبەر ئاپۆ بکەوێتە مەترسیەوە، ئاسایشی هەموو ڕێبەرانی سیاسی تورکیا دەکەوێتە مەترسیەوە و ئەمەش بە واتای مەترسیداربوونی ئاسایشی تەواوی تورکیا، هیچ کەس بۆی نیە ڕێگا لە هێز و ئیرادە گەریلای گەلی کورد بگرێت، ئەردۆغان خەریکە یاری بە ئاگر دەکات، جیا لەمانە ئەمە نە لە یاسای خۆیان و نە لە یاسای هیچ شوێنێکی جیهاندا نیە، چۆن دەتوانن مرۆڤێک بگرن و یەک ساڵ و نیو ڕێگا نەدەن کەس بیبینێت، هەر شتێک ڕووبدا ئەردۆغان بەرپرسە لێی، سوپای تورکیا لە شەڕ لەگەڵ ئێمەدا لاواز بووە، لەم لاوازیەدا دەکرا کە دیموکراسی پێش بکەوێت، بەڵام ئاکەپە هیچ بیرێکی دیموکڕاتی نیە، ئاکەپە و فەتحولا گولەن لەگەڵ یەک ویستیان دەوڵەت بگرنە دەست، سوپا لە شەڕ لەگەڵ ئێمەدا دەسەڵات و ئۆتۆریتەی خۆی لە دەستدا، پاشان ئەو دوو لایەنە، دژ بە یەک کودەتایان کرد، کودەتاکەران بەرامبەر بە دەوڵەتی کودەتا کودەتایان کرد، ئەگەر ئەوان لە شەڕێک کە لە باکور دروستیان کرد سەربکەوتنایە لە کودەتاکەشدا سەر دەکەوتن، واتا ئەردۆغان لە شەڕی گەریلاکانی گەلی کورد سوودی وەرگرت، بەڵام ئێمە ئەوە قبوڵ ناکەین.

کەمپینێک بۆ ئازادی بەڕێز ئۆجالان دەستیپێکردوە، ئێوە ئەم کەمپەینەتان تا چ ڕادەیەک پێ گرینگە؟

قەرەیڵان: زۆر کەس دەڵێت شەڕیان ناوێت، بەڵام پێویستە بۆ ئازادی ڕێبەر ئاپۆ بە هەموو هێزیانەوە خەبات بکەن، چون بەم شێوەیە دەوڵەتی تورکیا لە قەیران دەردەکەوێت و ڕێگای ئازادی گەلی کوردیش بەم قۆناغەدا تێپەڕ دەبێت، بۆ ئەوەی ئاشتی و ئارامی بەدەست بێت پێویستە سەرۆکایەتی ئازاد بێت، تا سەرۆکایەتی ئازاد نەبێت لە تورکیا ئاسایش و ئاشتی سەقامگیر نابێت، هەوڵدان بۆ ئازادی ڕێبەر ئاپۆ هەوڵدانە بۆ دیموکراسی و مرۆڤایەتی، پێویستە هەموو کەس لەم تێکۆشانەدا بەشداربن، بۆ ئەوەی پرسی تورکیا چارەسەربێت تەنها یەک ڕێگا هەیە، ئەویش بە ئیمڕاڵیدا تێدەپەڕێت.

وەک هەر شوێنێکی جیهان، لە باشوری کوردستانیش بۆ ئازادی بەڕێز ئۆجالان چالاکیی ئەنجامدرا بەڵام بە داخەوە ئاڵۆزی و شەڕ لە نێوان خۆپیشاندەران و هێزە ئەمنیەکانی شاری سلێمانی ڕوویدا، ڕێگرتن لە چالاکی ئازادی بۆ ئۆجالان لە شارێکی وەک سلێمانی چی کاریگەریەکی لەسەر یەکێتی نەتەوەیی دەبێت؟

قەرەیڵان: هیوادارم ئەو کێشەیەی لە سلێمانی ڕوویداوە کێشەیەکی ناوەندی نەبووبێ و بڕێکەوت ڕوویدابێت، بەر لەوەی مام جەلال نەخۆش بکەوێت بەنیاز بوو کەمپەینێک بۆ ئازادی ڕێبەر ئاپۆ دەست پێبکات، هیوای ئێمە ئەوەیە کە هەموو سیاسەتمەدارانی کورد لە پشت کەمپەینی ئازادی ڕێبەر ئاپۆ بوەستن، ئەگەر کەسێک بەشدار نابێت با دژایەتیش نەکات، ئازادی ڕێبەر ئاپۆ بۆ هەموو گەلی کورد قۆناغێکی نوێیە، شەڕی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سنوورەکانی بێ واتا کردووە، بۆیە چوار پارچەبوونی کوردستان بە پێی پەیاننامەی لۆزانیش مانای نەماوە، لێرەدا ئەوەی پێویستە ستراتیژیەکی هاوبەش بۆ گەلی کوردە كە بتوانێت لەو دیزاینە نوێیەدا ڕۆڵ بگێڕێت تا بتوانێت سەربەخۆ بێت، یەکێتی نەتەوەیی زۆر گرنگە، ئێمە بەرژەوەندی گەلی کورد لەمەدا دەبینین، نابێت هیچ هەساری خۆ بداتە دەست دەوڵەتێک، دەوڵەتانی دیکە کورد وەکوو چەکدار بەکاری بهێنن، چەکداری سەربازی یا سیاسی جیاوازی نییە، کورد ئەگەر باوەڕی بە کورد نەبێت ئازادی بەدەست نایەت، پشت بەستن بە دەوڵەتی تورکیا واتە بەکارهاتن بۆ مەبەستەکانی تورکیا دژ بە برای کورد، دەوڵەتی تورکیا بەنیازە دەستکەوتەکانی ڕاپەڕینی باشوری کوردستان داگیر بکات تا وەک خۆی دەڵێت هەڵەیەک کە لە ڕۆژئاوای کورستان کردی دووبارەی نەکاتەوە، کورد ئەمڕۆ دەرفەتێکی هەیە، ئەگەر ئەم دەرفەتە بە دروستی بەکارنەهێنێت و یەکێتی خۆیی پێکنەیەت ژێر دەکەوێت، گەورەترن دوژمنەکان لە جیهان کێشەکانیان بە دیالۆگ چارەسەردەکەن، بۆچی ئێمەی کورد ناتوانین؟ پێویستە بەرامبەر بە دوژمن توندوتیژی بین بەڵام بەرامبەر بەیەکتر بە دان و ستان نزیک ببینەوە.

"پێویستە خەڵکی شەنگال سیستەمی خۆڕێبەری و ئەنجومەنی خۆی دروست بکات"

تائێستاش پرسی شەنگال پرسێکی گرنگە، بەبۆچونی ئێوە پێویستە چی هەڵوێستێک بۆ شنگال هەبێت؟

قەرەیڵان: شەنگال بەشێکی کوردستانە، تەنها شتێک کە جیاوازە ئایینی ئێزدییە کە بۆ ئێمەش پیرۆزە، لە دوایین کۆمەڵکوژی دا کە بەسەر خەڵکی شەنگال دا هات، بێ باوەڕیەکی زۆر لە نێویاندا دروست بوو، بۆیە ئەگەر بەتەواوی دڵنیا نەکرێنەوە گەڕانەوەیان بۆ شەنگال هەندێک سەختە، بڕوای ئێمە ئەوەیە کە شەنگال لە کوردستان سەربەخۆ بێت، پێویستە خەڵکی شەنگال سیستەمی خۆبەڕێوەبەری و خۆپاریزی و ئەنجومەنی خۆیی دروست بکات، خەڵک خۆی بڕیار لەسەر خۆی بدات، بۆ پەکەکە شەنگال ڕەنگێکی کوردستانە و بەرگری لەو بە گرنگ دەزانین، بۆیە کاتێک کە هەواڵی کۆمەڵکوژی خەڵکی ئێزدی بە ئێمە گەیشت ئێمە هێزمان بۆ بەرگری لە شەنگال بەڕێ کرد، پێش ئەوەش ١٢ هەڤالی خۆمان ناردبوو بۆ ئەوێ تا پێشەنگی خەڵک بۆ بەرگری لە خۆیان بکەن، داعش وەکوو سوپای تەیمووری لەنگ ڕووی دەکردە هەر شوێنێک خەڵک ڕایان دەکرد، پێشمەرگە و سوپای عێراق و سوریاش لەبەر چەتەکانی داعش هەڵهاتن، بەڵام ئێمە بەرەو ڕوویان چووین بۆچی؟ چونکە ئێمە بۆ ئەوەی کوردانی ئێزدی بپارێزین هەموو مەترسیەکانمان گرتە ئەستۆ و پاراستنی شەنگالمان وەکوو ئەرکێکی مرۆڤی ئەخلاقی و نەتەوەیی بینی، بۆیە لە کورتترین کاتدا هێزمان بەرەو شەنگال بەڕێکرد، لە ڕوانگەی ئێمەوە خەڵکی شەنگال دەبێت سەربەخۆبن.

"ئەو قسەیە هیچ واتایەکی نیە کە دەوترێت پەکەکە بەشداری شەڕی موسڵ نەبێت"

ئۆپەراسیۆنی ئازادکردنی موسڵ لەسەر دەستپێکردنە، لەسەر ئەم ئۆپەراسیۆنە دانوستان و موناقشەیەکی زۆر هەیە، لە ڕوانگەی ئێوەوە ئەگەر کورد بەشداری ئۆپەراسیۆنی موسڵ بێت، مەرجەکان بۆ ئەم بەشدارییە دەبێت چی بن؟

قەرەیڵان: موسڵ و رەققە بۆ داعش گرنگترین شارەکانن، بە ڕای ئێمە هەر هێزێک دژ بە داعشە دەبێت لەم ئۆپەراسیۆنەدا بەشداربێت، بەڵام دەبێت ڕوونبکرێتەوە کە پاش ڕزگارکردنی موسڵ لەوێ چ سیستەمێک ئاوا دەکرێت، ئەوەی دەوترێت ئەم هێز بەشدار بکات و ئەوی دیکە نەیکات بێ واتایە، ئەو قسەیە هیچ واتایەکی نیە کە دەوترێت پەکەکە بەشداری شەڕەکە نەبێت، مەگەر پەکەکە یەکەم هێز نەبوو کە لە هەموو شوێنەکان ڕووبەڕووی داعش بووەوە و خەڵکی پاراست؟ تورکیاش بەنیازە بەشداربێت، مەبەستی تورکیا بۆ ڕزگاری موسڵ نیە، بەڵکوو بەرژەوەندیەکانی خۆی لەبەرچاو دەگرێت، پێویستە بەر لە دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە سیستەمی موسڵ پاش ڕزگارکردن ڕوونبکرێتەوە، هەر وەک چۆن منبیج بە هاوکاری ئێمە ڕزگار بوو، ئەگەر داعش لە موسڵیش بەم شێوەیە شەڕ بکات پێویستە ئێمە یارمەتی ئۆپەراسیۆنەکە بدەین، ئێمە ئامادەین بۆ بەشداری، جیا لەمانە هێزی ئێمە وەک هێزەکانی دیکە نین و تایبەتن، هێزی ئێمە فیدایین، هێزێکی پرۆفشیۆناڵە بەتەنها ئێمە دەتوانین کۆڵان بە کۆڵان لەگەڵ داعش شەڕ بکەین، هەموو بەرەکانی شەڕ دژ بە داعش بە پشتیوانی هێزەکانی هاوپەیمانی بەرەوپێش چووە، تەنها پەکەکەیە بەبێ پشتیوانی خۆی لەگەڵ داعش شەر دەکات، ئەزموونەکانی ئێمە ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە، هێزەکانی داعش بە خورافەی بیری بەهەشت خۆڕاگری دەکەن لە بەرامبەردا ئێمە ئایدیۆلۆژی ژیانمان هەیە و ژیانەکان دەپارێزین، بۆیە دەڵێین ئەگەر لەموسڵ شەڕێکی جدی هەبێت ئەوا پێویستیان بە ئێمە دەبێت.

"پرۆتۆکۆڵی نێوان پێشمەرگە و ئەمەریکا لەجێی خۆیدا نییە"

دوو پێشنیار هەیە بۆ بەشداری کورد لە ئۆپەراسیۆنی موسڵدا، یەک ئەوەی کە کورد بە فەرماندەییەکی هاوبەش بەشداری ئۆپەراسیۆنی موسڵ بێت، پێشنیاری دووهەم پڕۆتۆکۆڵی واژۆکراوی نێوان وەزارەتی بەرگری ئەمەریکا و حکومەتی هەرێمە، کە چەند هەزار پێشمەرگەیەک بەشداری ئۆپەراسیۆنەکە ببن و ئەمریکا پابەند دەبێت موچە و خەرجی ئەوان تاتەواوبونی شەڕەکە بدات، بەڵام بەپێی خاڵێکی پڕۆتۆکۆلەکە، پاش ڕزگاربوونی موسڵ دەبێت هێزی پێشمەرگە لە موسڵ پاشەکشێ بکات، بەڕای ئێوە کام لەو دوو پێشنیارە دەستکەوتێکی سیاسی بۆ کورد دەبێت؟

قەرەیڵان: بەڕای ئێمە دروست ئەمەیە کە فەرماندەییەکی هاوبەش لە نێوان کوردەکاندا بۆ ئۆپەراسیۆنی موسڵ پێک بێت، فەرماندەیی هاوبەش پێشنیارەکانی بۆ پاش ڕزگارکردنی موسڵ ئاراستە بکات، ئەگەر حکومەتی عێراق قبوڵ بکات، ئەو کات کورد بەشداری بکات، ئەمەریکا دەتوانێت پشتیوانی بکات، بەڵام پرۆتۆکۆلێکی لەم چەشنە لەجێی خۆیدا نییە، ئەو هەموو ژن و کچە ئێزدیانە لە موسڵ بەدیل گیراون، پێویستە ئێمە بۆ ڕزگارکردنی ئەوان پاش شەڕەکە لە موسڵ بمێنینەوە، ئەوەی کە سیستمی موسڵ لەوێ چی بێت دیسان بۆ کوردەکان گرنگە، پێویستە دانوسانەکان لەو بارەیەوە بەئاشکرابن، ئێمە دەمانهەوێت و ئامادەین لەو ئۆپەراسیۆنەدا بەشدار بین، بەڵام مەرجی یەکەمی ئەم بەشداریە فەرماندەییەکی هاوبەش هەبێت.

"دەبێت کورد نەبینە یاری دەستی شەڕی مەزهەبیی"

لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان زەخت و گوشارێکی زۆر هەیە، ڕای ئێوە لە بارەی پێشکەوتنی خەبات و تێکۆشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان چیە؟

قەرەیڵان: بەر لەوەڵامی پرسیارەکەت دەمەوێت بڵێم لە ڕۆژئاوا، قۆناغی ڕزگارکردنی منبیج زۆر گرنگە، بە پێی ئەو زانیاریانەی کە بە ئێمە گەیشتووە، دەوڵەتی تورکیا بۆ سەرنەکەوتنی هێزەکانی قەسەدە هەوڵی زۆری دا، بەڵام هەوڵەکانیان سەرنەکەوت، ڕزگارکردنی منبیج بۆ ڕۆژئاوا و فیدراسیۆنی باکوری سوریا قۆناغێکی گرینگە، لە بارەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە دڵ و بە گیان سڵاو لە هەموو خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکەم، تێکۆشانی ئەوان زۆر گرنگەم ئەمڕۆ خەباتی خەڵکی ڕۆژهەڵات بنچینەکانی خەبات و بزوتنەوەی داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوین دروست دەکات، ئەوەی ڕاستە دەبێت خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان خۆیان بەهێز بکەن، بۆ ئەمە ئامادەکاری پێویستە، بەڵام مەرجی سیاسی زۆر گرنگە، ئێستا کە لە ناوچەکەدا شەڕێک ڕوویداوە، هەندێک لایەنی مەزهەبی و ئاینی هەیە، ئاشکرایە کە لەم شەڕە مەزهەبیەدا ئێران لایەنێکە و تورکیا و سعوییە لایەنێکی دیکەن، ئێمە وەک کورد دەبێت سەرنج بدەین کە نەبینە یاری دەستی ئەو شەڕە مەزهەبیە، بەرژەوەندی گەلی کورد لە شەڕی مەزهەبی نێوان ئەم دەوڵەتانەدا نیە، لە ناو گەلی کورد دا مەزهەب و ئایینەکان فرەڕەنگن و هیچ ئایین یا مەزهەبێک باڵادەست نیە، لە ئەمڕۆی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شەڕی مەزهەبی تەنها بۆ خراپەکاریە، ئەم شەڕە ناوی داعش پێش دەخات، بۆیە سیاسەتی کورد دەبێت دژ بە شەڕی مەزهەبی بێت و بەشداری شەڕێکی وا نەبێت، پێویستە لە ئێستادا شەڕی چەکداری نەکرێت، بەڵام خەباتی سیاسی و ڕێکخستن و کلتوری بەڕێوەببەن، ئەگەر ئێستا شەڕێکی گەورەی چەکداری دژ بە کۆماری ئیسلامی ئێران ئەنجام بدەن دەکەوێتە خزمەتی تورکیا و سعودییە، کۆدار و پژاک و حدک و حدکا و کۆمەڵە دەبێت ئەمە لەبەرچاو بگرن، نابێت شەڕی خۆمان بخەینە خزمەتی تورکیا و سعودییە بەڵکوو تەنها کاتێک دەبێت شەڕ بکەین کە بۆخۆمان بە دروستی بزانین، نابێت هیچ کات لەبەرامبەر لە سێدارەردانی چالاکوانی سیاسی کورد بێ هەڵوێست بین، پێویستە لە چوارچێوەی سیاسەتی ڕۆژانەدا ئەم هەڵوێستانە بخەینە ڕوو، کۆماری ئیسلامی سنوورەکان دەگرێت، فشار و زەخت دەخاتە سەر خەڵک، بارەگاکان زیاتر دەکات، بەنیازە بە زەخت دەسەڵاتداری خۆی لە سەر خەڵک زیاتر بکات، ئەمە هەڵەیە و پێویستە بە دیالۆگ خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕووبەڕووی ئەم زەختانە ببنەوە و هەڵوێست بنوێنن، بەڕێکخستن بزوتنەوەی تایبەت بە خۆی بەهێز بکات.

س.خ