وشیار عەبدوڵا نهێنیەکانی پشتی رووداوەکانی عێراق ئاشکرا دەکات..بەشی یەکەم


ڕۆژنیوز - بێریڤان محەمەد

سەرۆکی فراکسیۆنی گۆران لە پەرلەمانی عێراق وشیار عەبدوڵا لە چاوپێکەوتنێکی رۆژنیوزدا نهێنیەکانی پشت رووداوەکانی عێراق ئاشکرادەکات کە کورد لە عێراق لە ٢٠٠٤ەوە تا ئێستا لە لاوازیەوە دەڕوات بەرەو لاوازتر.

ئەو دەشڵێت: بەشێک لە حزبە کوردیەکان باوەریان بە ئاڵوگۆڕی دەسەڵات، ململانێی ئێمە لەگەڵ پارتی بەشێکی لەسەر ئەوەیە کە باوەریان بە ئاڵوگۆری دەسەڵات نیە، بەتایبەتیش پۆستی سەرۆکی هەرێم، ئەوەی کە لە عێراق رووی دا ئەوە نەبوو کە کورد نایەوێ وەزیرەکانی بگۆرێت، لانی کەم ئێمە دەمانویست بیگۆرین و یەکێتیش دەیویست، بەڵام پارتی سووربوو لەسەر نەگۆرینی کاک وشیار زێباری.

چی وایکرد کە باروودۆخی عێراق بگات بە ئەمڕۆژە ؟

و.عەبدوڵا: دەتوانین هۆکارەکان دابەش بکەین بۆ دوو ئاست، ئاستێکیان مێژوویە و ئاستەکەی تریان ئەمرۆییە، لە ئاستە مێژووییەکەی عێراق دەوڵەتێکە بەزۆر بە یەکەوە لکێنراوە و لە بیستەکانی سەدەی رابردوەوە لانیکەم بەزۆر کوردی پێوە لکێنراوە و چەند پێکهاتەی مەزهەبی و نەتەوەیین کە بەزۆر بەیەکەوە لکێنراون، لە ١٩٢٠ەوە بێ کێشە نەبووە، چی لە ئاسی ناوخۆیدا کێشەی هەبووە و چی دەرەوەدا کێشەی هەبووە، جارێک شەر لەگەڵ ئێران جارێک شەر لەگەڵ کوەیت، هەرگیر ئیستیقراری نەکردوە لە ناوچەکەدا، ئەوەشی کە پەیوەندی بە ئێستاوە هەیە بەشێکی لەدوای ٢٠٠٣ و ٢٠٠٤ فەلسەفەی دروستکردنەوەی عێراق بەتایبەت لەلایەن ئەمریکیەکانەوە و هێنانە پێشەوەی ئەو رێکەتنەی کە دیموکراتی تەوافقی هەبێت نەک دیموکراتی زۆرینەیە، حکومەتی تەوافقی بێت نەک زۆرینە ئەمەش بەشێوەیەک لە شێوەکان شکستی هێناوە و قەبارەی گەندەڵی یەکجار زۆر فراوانە و گەندەڵی سیاسی و ئیداری و گەندەڵی گەورەی دارایی و تەنانەت گەندەڵی کۆمەڵگایش هەیە، گەندەڵی کۆمەڵگاش ئەوەیە کە نەیانهێشت لەنێو پێکهاتەکانی عێراقدا تەبایی درووست بکرێت، شەری ئەهلی بەشێوەی رانەگەیەندراو لە ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ەوە بەبەردەوامی هەیە ، لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی کوشتن هەیە، ئەم هۆیانە عێراقیان گەیاندە ئەمرۆ بۆیە ئەمرۆ عێراق لە دۆخێکی ناجێگیردای ئەمنی و ئابووری و کۆمەڵایەتی دایە، ئەگەر پێشتر تەنها ناکۆکیەکان لە نێوان شیعە و سوننە بوبێت ئەمڕۆ لە نێوان شیعە و شیعەشدایە، ئەمەش پەیوەندی بە نەبوونی پلان و بەرنامەی ئەمریکیەکانە بۆ عێراق و بەدرێژایی مێژووش دەستتێوەردانی دەوڵەتانی دراوسێی تێدابوە چی تورکیا و چی ئێران و سعودیە و وڵاتانی تری دراوسێ.

بۆچی کێشەکان زیاتر لە ناو پەرلەمان رەنگی دایەوە؟

و.عەبدوڵا: مێژووی پەرلەمان لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا مێژوویەکی زۆرنیە، بۆیە کارکردن بە سیستەمی پەرلەمانی ئەزمونێکی زۆر و مێژووی نیە، سەدام حسێن، بەشار ئەسەر و حوسنی موبارەک سیستەمەکانیان سەرۆکایەتی بوون، لە عێراق سیستەم پەرلەمانیە بەڵام لە مامەڵەکردندا وەک ئەوەیە کە سیستەمێکی سەرۆکایەتی بێت، چونکە لێرە ئاسان نیە لەگەڵ سیستەمێکی پەرلەمانی مامەڵە بکرێت کە پەرلەمان چەقی رووداوەکان بێت، پەرلەمان مەرجەع بێت، هەر وەک دەبینی لە باشووری کوردستانیش پەرلەمان چی بەسەرداهات، خەڵک بە درێژایی ئەم ساڵانەی دوای ٢٠٠٣ لە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکان بێزارە گەندەڵیەکی زۆر هەیە، خزمەتگوزاری نیە و بێپارەییە لە هەندێ شوێن ئاو و کارەبا نیە، خەڵک داوای چاکسازی دەکات لەحکومەت، حکومەت و بەتایبەت لە عەبادی لە یەک شت شارەزایە و لە هەموو شتەکانی تر شکستی هێناوە، ئەویش ئەوەیە کە تۆپەکە لە یاریگای خۆیەوە فڕی بداتە یاریگای پەرلەمان و بڵێت من دەمەوێت چاکسازی بکەم پەرلەمان نایەڵیت، دۆخیکی بەناوی حکومەتی تەکنۆکرات درووست کرد کە خەڵک وایدەزانی زۆر گرنگە، بەڵام خەڵک نازانێ چیە.

واتە ئەوەی عەبادی کردنی لەسەر ناوی چاکسازی چی بوو بۆ سەرنەکەوت تێدا؟

و.عەبدوڵا: لەبنەرەتدا عەبادی چاکسازی نەدەکرد یان نەیدەویست یاخود نەیدەتوانی چاکسازی ریشەیی بکات، چاکسازی لە بەرەنگاربوونەوەی فەسادا یان لە پشتیوانیکردنی دەرکردنی کۆمەڵێ یاسادا دەکرا بیکردایە، بەڵام پێداگری ئەو لەسەر ئەوە بوو کۆمەڵێ دەمووچاو بگۆرێت و چەند وەزیرێ بگۆرێ لەناو خەڵکی عێراقدا، ئەو رۆشنبیریە فراوانە نیە کە خەڵک بزانێ حکومەتی تەکنۆکرات چیە، ئەمە لەکاتێکدا لە سیستەمی دیموکراسی حکومەت هی تەکنۆکرات نیە، بەڵکو هی کوتلە سیاسیەکانە چونکە هاوپەیمانییە، بەڵام لە تەکنۆکراتدا دەوڵەت دیکتاتۆریە چونکە تاک حزبیە و کەسێک رادەسپێرن حکومەت پێک بێنێت و وەزیرەکانی هەموو دەبن بە تەکنۆکرات و بەبێ ئینتمائی سیاسی، بەڵام لە عێراقدا بەمشێوەیە نابێت چونکە کێشەی قەومی و مەزهەبی و کۆمەڵێ کێشەی تر هەیە، هەروەها تۆپەکەی بە زیرەکانە فرێدایە پەرلەمانەوە بۆ ئەوەی خەڵک ئاراستەی پەرلەمان بکات، جگە لەوەش ململانێی شیعەکان بەتایبەت لە نێوان سەدریەکان و حزبی دەعوەدا هەیە، موقتەدا سەدر ئێستا پشتیوانیەکی یەکجار گەورەی جەماوەری هەیە، هەست دەکات و حەز دەکات و دەیەوێت ئەم پشتیوانیە جەماوەریە لە کاتە مێژوویەدا بەکاربێنێت بۆ حکومەت، بۆ ئەوەی زۆرترین پشک لە حکومەت ببات و بەرامبەر پێگەی سیاسی حزبی دەعوا کە گەورەترین حزبی شیعەیە لە ٢٠٠٣ حکومەت بە دەستیانەوەیە .

هاوسەنگی هێز و رۆڵی ئێران و تورکیا لە م دۆخەی عیراقدا کە درووست بوە چۆنە؟

و.عەبدوڵا: لە عێراق و ناوچەکەدا، جەبهەی تورکیا بەشێک لە دەوڵەتە سونیەکانیش دەگرێتەوە و دیارە ئەو هاوپەیمانییە چواریەی لە ناوچەکەدا هەیە ئێران و رووسیا و سوریا، ئەم چەند وڵاتانە هەوڵدەدەن کۆمەڵی رۆڵی گرنیان هەبێت لە ناوچەکەدا، دابەشبوونەکە دوو ئاراستەییە، هیچ کەس ناتوانێ بڵێ لە عێراقدا تورکیا و ئێران ڕۆڵ ناگێڕن، ئێران بە حوکمی ئینتیمای هێزە شیعیەکان نفوزێکی بەهێزی هەیە، تورکیاش پشتی بەستووە بە کۆمەڵی هێزی سوونی و هێزی کوردیشی لەگەڵدایە بەتایبەت پارتی کە لێیەوە نزیکە و کاریگەری تورکیا بەسەر پارتیەوە ئێجگار روونە، تورکیا هەوڵدەدات بەشێک لە مناوەراتی خۆی لەرێی ئەم هێزانەوە بکات و بەشێکیش بە فعلی دەکات ئەوەتا تورکیا هێزی هێناوەتە ناو خاکی عێراقەوە و ئێرانیش بە هەمان شێوە، بۆ هاوسەنگی هێزیش لە نێوانیان، بەهۆی کاریگەری زۆری ئێران لەسەر شیعە نفوزی ئێران کاریگەری لە تورکیا زیاترە .

بەبۆچونی ئێوە چی هەیە لە پشتی ئەم رووداوانەوە کە تا ئێستا بۆ خەڵک روون نیە؟

و.عەبدوڵا: کۆمەڵی ئەجیندای نێودەوڵەتی و ئیقلیمی هەیە، کە لەپشتی ئەجیندا نێودەوڵەتیەکەوە ئەمەریکا هەیە دەیەوێت عێراق بکات بە چەند هەرێمێکەوە، هەرێمی کورد، هەرێمی شیعە، هەرێمی سوننە، هەوڵێکی زۆری شیعەکانیش هەیە کە رێ لەمە بگرن، نەهەرێمی سوننە و نە هی شیعە دروست بێت، بێگومان سیستەمی فیدراڵیش بەیەک هەرێم دروست نابێت، بۆ سیستەمی فیدراڵی راستەقینە دەبێت چەند هەرێمێک دروست ببیت، ئەمەی ئێستا هەیە کەموکورتیە، ئەجیندای تر هەیە کە ئەجیندای دەوڵەتانی دراوسێ یە، تورکیا نەیشاردۆتەوە کە دەیەوێت نفوسی لە ناوچەی موسڵ بەهێز بکات، تورکیا هەستدەکات کە مەترسیەکی ئێجگار گەورەی بۆ دروست بوە لە پێشکەوتنی خەباتی کوردانی خۆرئاوای کوردستان، ترسێکی ئیجگار گەورەی لە نفوز و ئەو ئامادەییە بەهێزەی جوڵاندنەوە ئازادیخواز و نەتەوەیی لە باکوری کوردستان هەیە، بۆیە ئەجیندایان هەیە کە لە عێراق و ناوچەکەدا رێبگرن لە پێشکەوتنی پرسی کورد، هەروەها سعودیە مەبەستێتی کە ئەو دەسەڵاتەی لە ئەنبار دراوسێیەتی دەسەڵاتێکی شیعە نەبێت، دەسەڵاتێک بێت مەترسی نەبێت لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی سعودیە، سەرجەم دەوڵەتانی دراوسێ بە جۆرێ لە جۆرەکان ئەجیندایەکیان لە عێراق هەیە.

زۆر رەخنە لە شێوازی سیاسەتکردنی کوردان لە گەڵ ناوەند هەیە و دەوترێ لە مەیدانی سیاسی عێراق کورد یاریکەر نیە، بەڵکو یاری پێ کراوە، دەبوو کورد چی بکردایە و نەیکروە؟

و.عەبدوڵا: خەباتی رزگاریخوازی گەلی کورد لە باشوور خەباتێکی پەرت و دابەش بووە، خەباتێکە زیاتر خەریکی چەسپاندنی ئەجیندای بەرتەسکی حزبیە، هەندێ جار پرسە نەتەوەیەکان لە عێراق لە بیرچۆتەوە، بۆیە ئەمە وایکردوە ئەجیندایەکی روون نەبێت بۆ مامەڵەکردنی کورد لە عێراق لە ٢٠٠٤ەوە تا ئێستا کورد لە عێراق لە لاوازیەوە دەڕوات بەرەو لاوازتر، کورد تا ئێستا رۆڵی هەیە و یەکێکە لە پایە سەرەکیەکانی عێراق وەک نەتەوە، بەڵام وەک پارتی سیاسی وەک تێروانین و ئەجیندا وەک ستراتیژ حزبەکانی باشوور حزبی کورت بینن، بێ ئەجیندان، رەنگە حزب هەبێت ئەجیندای روونی هەبێت، بەڵام ململانیە سیاسیەکە و مزایەدەی نەتەوەیی هەندێ جار هەوڵدان بۆ چەسپاندنی ئەجیندای حزبی و شەخسی و بنەماڵەیی وایانکردوە کە نەتوانری بە یەک هەنگاو بەیەک ئاراستە پرسی نەتەوەییمان ببەینە پێشەوە، هەر بەراورد بکەین بە ڕۆژئاوای کوردستان دەبینیە لە ڕۆژئاوا وا نیە زۆر نابێ کە هەناسەی ئازادیان هەڵمژیوە ، کە بەراورد دەکەی بە باشور دەبینی لەو خۆبەرێوەبەریەی دەستیان پێکردووە، زۆر بەرەو پێشتر و پرشنگدارتر و رۆشنترە لە زۆر روەوە، راستیەکی مێژووی هەیە کە کورد لەم بەشەی کوردستان لە دوای ١٩٩١ەوە زۆر دەرفەتی گەورەی بۆ هاتەپێشەوە، بەتایبەت لە دوای ٢٠٠٤ەوە ئەم هەموو سەرمایە ماددیەی بۆ ئەم سێ پارێزگایە هاتە هەرێمەوە، دواتریش پاریزگای هەڵەبجەی خۆشەویست هاتە سەری بوو بە چوار پارێزگا، دەرفەتی ئەوەی هەبوو کە ئێجگار بڕواتە پێشەوە بەڵام گەندەڵی و دزی و ئەجیندای شەخسی و حزبی و بنەماڵەیی وایکردوە کە ئێستا خەڵکی کوردستان ٥ بۆ ٦ مانگە موچەیان وەرنەگرتوە، دەتوانین بڵێن ئەم ئەجیندایەی لە باشووردا هەیە فاشیلە و تا ئێستا نەیتوانیوە بەقەد ئەو دەرفەتە زێرینانەی بۆی هەڵکەوتوە پرسی نەتەوەیی بباتە پێشەوە.

لەبارەی گۆرینی وەزیرەکان بۆچونتان چیە؟

و.عەبدوڵا: بەشێک لە حزبە کوردیەکان باوەریان بە ئاڵوگۆڕی دەسەڵات نیە ئەمە روونە، ململانێی ئێمە لەگەڵ پارتی بەشێکی لەسەر ئەوەیە کە باوەریان بە ئاڵوگۆری دەسەڵات نیە، بەتایبەتیش پۆستی سەرۆکی هەرێم، ئەوەی کە لە عێراق رووی دا ئەوە نەبوو کە کورد نایەوێ وەزیرەکانی بگۆرێ، لانی کەم ئێمە دەمانویست بیگۆرین و یەکێتی دەیویست، پارتی بێگومان سووربوو لەسەر نەگۆرینی کاک وشیار زێباری، بەڵام ئەوەی کە کورد زیاتر نەچوە ژێر باری گۆرینی ئەجیندای سەدریەکان بوو، ناکرێ و هەڵەیەکی ستراتیژی گەورەیە کە کورد ئاڵای سپی هەڵکات لە بەردەم ئەجیندای ئەوانی تردا، بۆیە دیمەنەکە لە عێراق و کوردستان زۆر روون نیە، کاتێ دەوترا چاکسازی نیە و ئەمە هیچ لە پرسەکە ناگۆرێ، گۆرینی دەموو چاوەکانە، دەنا ئێمە وەک گۆران بروایەک هەیە کە گفتوگۆی زۆرمان لەسەرکردوە ئەوەیە کە کاتی ئەوە هاتوە بەشی زۆری ئەم پۆستانە بدەینەوە بە عێراق، ئێمە وەک هەرێم یەک وەزیرمان هەبێت بەبێ وەزارەت بۆ پەیوەندی لە نێوان ئێمە و بەغدا، تەواوی پۆستەکانی تر بدەینەوە بەبەغدا و نوێنەرانیشمان هەبێت لە ئەنجومەنی نوێنەران، تێکرای پۆستەکانی تر بدەینەوە بە عەرەبی سونە و شیعە و پەیوەندیەکانی خۆمان بەو شێوەیە لەگەڵ عێراق دانەینەوە، ئەمە تێروانینی بزوتنەوەی گۆرانە رەنگە لایەنەکانی تر پێی رازی نەبن، مەبەستمان ئەوەیە کە ناکرێ کورد لە عێراق کێشەی بریتی بێت لە پۆستەکان، چونکە کورد لە عێراق کێشەی خاکی هەیە، کە مادەی ١٤٠ و جێ ناکۆکەکانە، کێشەی پێشمەرگەی هەیە کە هێزی پارێزگاریکردنە لە سنورەکان و لە خۆی، کێشەی بودجەی هەیە کە کێشەی بودجە بەشێکی زۆری پەیوەندی بە هەولێر و بە ناشەفافی و بردن و دزینی نەوتەوە هەیە، کێشەکە لە هەولێرە ئینجا لە بەغدادە، بەڵام مەبەستم ئەوەیە کە ئەمانە کێشەی ئێمەن نەک ئەوەی کێ وەزیرە و کێ وەزیر نیە.

س.خ