گوڵپی: کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی کێشەکانی عێراق چارەسەر دەکات

د.فایەق گوڵپی، سەرۆکی ئەکادیمیای سیاسەت و هزری دیموکرسیی، پێیوایە سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی دەتوانێت کێشەکانی کەرکوک و ناوچە دابڕێندراوەکان چارەسەربکات، دەشڵێت: لەدوای ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە دەسەڵاتی باشوری کوردستان شکۆی سیاسی و سەربازیی خۆی لەدەستدا.


دکتۆر فایەق گوڵپی، سەرۆکی ئەکادیمیای سیاسەت و هزری دیموکراسیی، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ڕۆژنیوز، شرۆڤەی بۆ هۆکارەکانی دروستبوونی ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ و لێکەوتە و ئەنجامەکانی کرد، هەروەها باسی لە چارەسەریی کێشەکانی ناوچەکانی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عيراق کرد.

دەقی چاوپێکەوتنەکە:

-ساڵێک بەسەر ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر تێپەڕبوو، بەبڕوای ئێوە هۆکاری دروستبوونی ١٦ی ئۆکتۆبەر چی بوو؟

"ڕیفراندۆم بووە دەرفەت بۆ گەڕانەوەی عێراق بۆ ناوچە دابڕێندراوەکان"

فایەق گوڵپی: هۆکاری هەرێمی کوردستانی و هۆکاری عێراقی هەبوون بۆ دروستبوونی ١٦ی ئۆکتۆبەر، هۆکارە کوردستانییەکان ئەوەیە کە زۆر بەداخەوە کلتوورێک هەیە لە باشوری کوردستان، ئەویش ڕاکردن لە ڕووبەڕووبوونەوەی سوپاکاندا، کە ئەمە بووە بە شتێکی زۆر ئاسایی، بە نموونە ساڵی ٢٠١٤ جێهێشتنی شەنگالمان بینی، کە ئەمەش کەلتوورێکی خراپە، خاڵی دووەمیش ئەوەیە کە بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێ حزبییەکان، پەنا دەبرێتە بەر ڕاکێشانی سوپای وڵاتێکی دیکە بۆسەر ستاتۆکەی خۆت لە هەرێمی کوردستان، لە کەرکوک هەندێک ناکۆکیی هەبوو، ناکۆکيی کوردستانی بریتیبوو لە ململانێی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتيی نیشتمانيی کوردستان، لە بنەڕەتدا کەرکوک جێ نفوزی یەکێتییە، بەڵام پارتی خەریکبوو نفوزی خۆی لە کەرکوک زیاد دەکرد، هەروەها لەناو خودی یەکێتیشدا ناکۆکیی هەبوو، پارێزگاری کەرکوک کە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی بوو، لە یەکێتی یاخی بووبوو.

-ئەی هۆکارە عێراقییەکان چی بوون؟

فایەق گوڵپی: یەکەم هۆكار، بەگوێرەی ماددەی ١٤٠ی دەستوری عێراق کەرکوک ناوچەیەکی جێناکۆکە، ئەو ناوچە جێناکۆکانە دەبێت لەلایەن حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقییەوە بەڕێوە ببرێن، تا ئەوکاتەی ماددەی ١٤٠ جێبەجێ دەکرێت، لەبەر ئەوەش حکومەتی عێراقی هەموو کاتێک لەبیریدابووە کە بگەڕێتەوە کەرکوک، هۆكاری دووەمیش ڕیفراندۆم بوو، بینیمان کە ڕیفراندۆم لە کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکانیش بەڕێوەچوو، بەزۆرینەش داوای سەربەخۆیی کرا، ئەمە لەلایەن عێراق، تورکیا و ئێرانەوە هەزم نەکرا، ئەوەش بووە دەرفەتێکی باش بۆ عێراق، ئەوەبوو بەغدا ناکۆکییەکانی نێوان یەکێتی و پارتی قۆستەوە و بە گڵۆپی سەوزی ئەمریکا هێرشیکرد.

- ئاماژەت بەوەکرد، کە یەکێک لە هۆکارەکانی دروستبوونی ١٦ی ئۆکتۆبەر، ئەنجامدانی رِیفراندۆم بوو، دوای ١٦ی ئۆکتۆبەریش ئەنجامی ڕیفراندۆم سڕکرا، بۆچوونتان لەسەر ئەمە چییە؟

"دەبوو خەڵک لە هەڵبژاردندا سزای بکەرانی ڕیفراندۆمی بدایە"

فایەق گوڵپی: ڕیفراندۆم بۆ هەر شتێک بکرێت، پرۆسەیەکی دیموکراتی ڕاستەوخۆیە، ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان بۆ سەربەخۆیی کرا، زۆربەی خەڵک ئةوكات دەیانوت کاتی ڕیفراندۆم نییە، چونکە هەرێمی کوردستان یەکگرتوو نییە، سوپایەکی نییە، حوکمێکی مەدەنیی و یاسایی نییە، لە ئاستی عێراقی و ناوچەیی و جیهانیشدا کاری بۆ نەکرابوو، بەڵام هەر ئەنجامدرا و کەرکوکی لەدەستداین و ئەنجامەکەشی سڕ کرا، لایەنێکی سیاسیی تایبەت خۆی بەرپرسیارکرد لە ڕیفراندۆم، کەچی لە هەڵبژاردن-دا دەنگەکانی زیادی کرد، هەرچەند بە بۆچوونی ئێمە ساختەکاریی کراوە، بەڵام کێشەکەمان ئەوەیە گەلی ئێمە لەبەرامبەر ئەوەدا هۆشیار نییە، دەبوو بەپێچەوانەوە بووایە، دەبوو مادام دەبوو خەڵک سزای ئەو هێزەی بدایە، بەڵام دەبینین ئەو هێزە هێشتا لەپێشەوەیە.

- لەماوەی ئەم ساڵەی دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر، کورد چی لەدەستدا و چی قازانجێکی کرد؟

"شکۆی سیاسیی و سەربازیی خۆی لەدەستدا"

فایەق گوڵپی: شکۆی سیاسی و سەربازیی خۆی لەدەستدا، لەبەر کێشەی ناوخۆیی و حزبی و تەکەتولاتی حزبێک، بێیت هێزی عێراق بهێنیتەوە کەرکوک و بەوشێوەیە هەڵسوکەوت لەگەڵ خەڵکدا بکةيت، کە خەڵکی کەرکوک ئێستا هەموو ناڕازین، دەیان بەرپرسی کورد لە کەرکوک لە کارەکانیان دوورخراونەوتەوو، خوێندنی کوردی پاشەکشەی کردووە، ئەوە بە سووکایەتییەکی گەورە دادەنرێت، کەرکوک کە شارێکی کوردستانییە ئێستا لەلایەن کەسێکی عەرەبەوە حکوم بکرێت، یەکێتیش کە بەشێکی بەشدارییان کرد لە هاتنی هێزی عێراقی بۆ کەرکوک، ئێستا ئەمیشیان چوو و ئەویشیان چوو، بەڵام گرنگ ئەوەیە خەڵک هۆشیاربێت لەسەر ئەم سیاسەتە هەڵانە.

-هەڵوێستی سیاسیی حزبەکانی هەرێمی کوردستان لەدوای ١٦ی ئۆکتۆبەر چۆن دەبینن؟

"هەڵوێستی حزبەکانی دەرەوەی یەکێتی و پارتی ڕوون نییە"

فایەق گوڵپی: هەڵوێستی جیاواز هەیە، هەڵوێستی یەکێتی و پارتی زۆر جیاوازە، هەڵوێستی پارتی ئەوەیە ١٦ی ئۆکتۆبەری کردووە بە خیانەتێکی گەورەی نەتەوەیی، بەڵام ئێمە ئەگەر قووڵبینەوە لە بابەتەکە، ئەو هێزەی کە هات و کەرکوکی کۆنترۆڵکرد، فیرقەی ئاڵتونی عێراق بوو، کە کەسێکی پارتی فەرماندەی بوو، وە هێزی پارتیش لە کەرکوک هەبوو، بەڵام ئەوانیش شەڕیان نەکرد، لەناو یەکێتیشدا هەندێک لە نزیکەکانی بنەماڵەی تاڵەبانی ئەمە بە شتێکی ئاسایی دەزانن، بەڵام ژمارەیەکی دیکەش لە ئەندامانی سەرکردایەتی و مەکتەبی سیاسی هەڵوێستێکی پێچەوانەی ئەوانیان هەیە، دەڵێن نەدەبوو ئەوە ڕووبدات، ئەوە خیانەت بوو، حزبەکانی دیکەش هەڵوێستێکی جددیی یەکلاکەرەوەی ڕوونیان نییە، بەگوێرەی بەرژەوەندییەکانی خۆیان قسەدەکەن، نەک بەگوێرەی بەرژەوەندیی میللـەت.

- بۆچی حزبەکانی هەرێمی کوردستان لەدوای ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە نەبوونە خاوەن هەڵوێستێکی هاوبەش و ناچنە لای یەک؟

"ئامانجی ئەم حزبانە چارەسەرکردنی کێشەی کورد نییە"

فایەق گوڵپی: ئەم حزبانە بۆ ئەوە دانەمەزراون کێشەی کورد چارەسەر بکەن، بەڵکو  بۆ ئەوە دامەزراون کە ببن بە دەسەڵاتدار، دەیانەوێت ئەو دەسەڵاتەی کە هەیانە بەکاریبهێنن بۆ بنەماڵە و كةسةكان، ئەمە ستراتیژی سیاسییە لەلای سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان، چ لە عێراق چ لە هەرێمی کوردستان، بۆ نموونە پارتی سالَي رابردوو ڕیفراندۆمی کرد، ساڵێکی بەسەردا تێپەڕنەبوو، مانگی ئایار بە گەرموگوڕی بەشدارییان لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کرد و شەڕیانە لەسەر پۆستەکانی عێراق، بۆیە گرنگ ئەوەیە ئەوان دەسەڵاتیان زۆربێت، گرنگ نییە کێشەی کورد چارەسەر بکەن.

- لەکاتی بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆمدا بینیمان کە هەرسێ وڵاتی عێراق، تورکیا و ئێران هەڕەشەیان لە هەرێمی کوردستان دەکرد، تەنانەت هەنگاوی هاوبەشیشیان نا لەدژی هەرێم، بەڵام لەبەرامبەر ئەمەدا دەبینین هەڵوێستی کوردان پارچەپارچەیە، بەبڕوای ئێوە ئەم پارچەپارچەییە تاچەند کاریگەریی لەسەر پرسی کورد دەبێت؟

"سەربەخۆیی سیاسییان نییە"

فایەق گوڵپی: ئەمە واتای ئەوەیە کە لایەنەکانی کوردستان یەکێتيی نەتەوەییان نییە، بەڵام داگیرکەران یەکێتیی داگیرکەرانی کوردستانيان هەیە، تا کورد یەکگرتووبێت هێزی زیاتر دەبێت، وڵاتانی دەوروبەر و وڵاتانی جیهانیش بە یەکگرتنی کورد حسابی زیاتر بۆ کورد دەکەن، بەڵام بەداخەوە نەک ئەم هێزانەی ئێمە نەتەوەیی نین، بەڵکو دەتوانم بڵێم بەشێکی سیاسەتی هێزەکانی باشوری کوردستان وڵاتانی داگیرکەر هەڵیدەسووڕێنن، واتە لە ڕابردووەوە تاوەکو ئێستا سیاسەتێکی وا هەڵەیان پەیڕەو کردووە، کە سەربەخۆیی سیاسییان نییە، هەم نەتەوەیی نین، هەم دەسەڵاتپەرستن، بڕیاری سیاسیی ئەم هێزانەی باشوری کوردستان زۆرینەی لای خۆیان نییە لە دەرەوە بۆیان دێت، لەبەر ئەوەش یەکناگرن، ئەوەش دەبێتە هۆی بەرەوپاشچوونی دۆزی کورد.

- لەدوای ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە دۆخی ناوچە جێناکۆکەکان چۆن دەبینن، وە پێتانوایە دەبێت کورد چی بکات بۆ ئەو ناوچانە؟

"سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی دەتوانێت کێشەکانی ناوچە دابڕێندراوەکان چارەسەر بکات"

فایەق گوڵپی: سیستمی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان سیستمێکی دەسەڵاتخوازیی حزبیی بنەماڵەییە، نە نەتەوەییە، نە دیموکراتییە، نە مرۆییە، ئەم جۆرە سیستم و بیرکردنەوەیەش بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی گەلی کورد لە ناوچە جێناکۆکەکان توانای چارەسەركردني کێشەکانی نییە، کورد ماوەیەکی زۆر کەرکوکی بەدەستەوەبوو، پارێزگار کورد بوو، سەرۆکی ئاسایش و پۆلیس کورد بوو، بەڵام دوو سیاسەتی هەڵەی گەورەیان کرد، یەکەم لەناو خۆیاندا نەتەوەیی نەبوون، بۆ نموونە دوو ئاسایشیان هەبوو، بەبێ ئەوەی شەرم بکەن دەهاتنە سەر تەلەفزیۆن و دەیانوت ئاسایشی پارتی و ئاسایشی یەکێتی، هەڵەی دووەمیشیان ئەوەبوو بەرامبەر پێکهاتەکانی دیکە دیموکرات نەبوون، بۆ نموونە لە پرسی ئاڵای هەرێمی کوردستاندا، ئاڵایان لە کەرکوک دانا، بەڵام دەکرا کە ئەو ئاڵايەیان دانا حسابیان بۆ تورکمان و عەرەبی شارەکە بكردايە. لە کەرکوک باشترە ئاڵایەکی تایبەت هەبێت، کە گوزارشت لە هەموو پێکهاتەکان بکات، بۆیە ئەم سیستمە حکومڕانییە لەناوەوە حزبییە و لەبەرامبەر گەلانی دیکەش نادیموکراتییە، ئەمانەش چارەسەری کێشەکان ناکەن.

ئێمە نموونەیەکی جوانمان هەیە لە ڕۆژئاوای کوردستان، سیستمێکی نوێیان هێناوە، کە سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتییە، بەبڕوای من باشترین سیستم بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ناوچە دابڕێندراوەکان ئەو سیستمەیە، بەباشترین شێوە دەتوانێت کێشەی ئەو ناوچانە چارەسەربکات، دةبيێت حکومڕانییەکمان هەبێت کورد، تورکمان، عەرەب، ئاسوری و سریانی پێکەوە بەشداریی تێدا بکەن، بەگوێرەی پێکهاتەکان حکوم بکرێت، سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی بەگوێرەی پێکهاتەکەیە نەک بەگوێرەی نەتەوەی زاڵ و نەتەوەی ژێردەست.

ش.ف