تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان ڕێگایەکی دیکەی توندوتیژیی دژ بە ژنان

توندوتیژیی دژی ژنان تەنیا لەڕێگای جەستییەوە ئەنجام نادرێت، بەڵکو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئامێرەکانی پەیوەندییکردنیش ڕێگایەکی دیکەن، کە لەلایەن پیاوانەوە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان دژ بە ژنان بەکاری دەهێنن.


پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لایەنی باش و خراپی هەیە، لە هەرێمی کوردستان زۆرجار لایەنە خراپەكەی بەكاردێت بۆ تاوانكاریی و لەنێویشیاندا بۆ توندوتیژی دژ به‌ ژنان لەڕێگەی هەڕەشەكردن بە وێنە و ڤیدیۆ و نامە و چەندەها شێوازی تر بەرامبەر بڕه‌ پارەیه‌ك، یاخود دەستدرێژیی جنسیی و ناچاریی، هەندێکیشیان تەنها ئامانجیان ناوزڕاندنی ژنانە، كە ئەمەش دەبێتە هۆی كێشە و تێكچوونی باری دەروونیان و هەندێک جاریش بەكوشتنی خودی ژنان كۆتایی دێت.

شنیار-ی تەمەن 27 ساڵ،  بۆ ماوەی شەش مانگ لەژێر ئه‌و جۆره‌ هەڕەشەیهدا‌ بووە، ڕۆژێك هاوڕێیەكی لە فه‌یسبوك نامەیەكی بۆ دەنێرێت وپێی دەڵێت، 'فه‌یسبوكێك داوای هاوڕێیەتی لێ‌ كردووم بە ناو و وێنەی تۆوە، ئایا ئەوە تۆیت؟' شنیار-یش بێئاگایی خۆی نیشان دەدات و ڕەتی دەکاتەوە فەیسبووکی ئەو بێت، شنیار زۆر هەوڵ دەدات بزانێت ئەو کەسە کێیە بەناوی ئەوەوە فەیسبووکی داناوە، بەڵام هیچی دەستناکەوێت.

دوای چەند ڕۆژێك ئەو كەسە بەناوی شنیارەوە، دەست دەکات بە ناردنی داواكردنی هاوڕێیەتی بۆ هەموو هاوڕێیەكانی شنیار و لەگەڵیان دەکەوێتە قسەكردن؛ دواتر ئیمێل بۆ شنیار دەنێرێت و جنێو و قسەی نەشیاوی پێدەڵێت، شنیاریش وەڵامی ئیمێلەکان ناداتەوە، لەڕێگەی فەیسبووکە ساختەکەشەوە لەگەڵ هاوڕێ و کەسوکاری شنیار قسە دەکات و دەیەوێت کەسایەتیی لەکەدار بکات، ئەوانیش لێپرسینەوە لە شنیار دەکەن، ئەمەش شنیار بێزار دەکات و باری دەروونیی تێک دەدات"زۆرجار بیرم لەخۆكوشتن دەكردەوەو هیچ توانایەكم نەمابوو بۆ كاركردن".

کاتێک شنیار وەڵامی ئیمێلەکان دەداتەوە و هەڕەشەی ئەوە دەکات، کە سکاڵای لەسەر تۆمار دەکات، ئینجا کەسە ساختەکارەکە، فەیسبووک و ئیمێلی شنیار هاک دەکات و لەڕێگای مۆبایلیشەوە هەڕەشەکانی زیاتر دەکات، شنیار لەگەڵی دەکوێتە گفتوگۆ، بەڵام ئەو هیچ داواکارییەکی ڕوونی نییە و دەڵێت، کە تەنیا دەیەوێت ئابڕووی ببات، بۆیە شنیار لێدەپاڕێتەوە و داوادەکات دەست لەوکارە هەڵبگرێت، بەڵام بێسنوودە.

ئەگەرچی زۆر بەلایەوە زەحمەت دەبێت و دەترسێت، بەڵام  شنیار، خانەوادەکەی ئاگادار دەکاتەوە، دواتر لگەڵ برایەکی دەچنە بنکەی پۆلیس و سکاڵا تۆمار دەکەن، پاشان تاوانبارەکە دەستگیر دەکرێت و دوای لێکۆڵینەوە دەركەوت "ئەو كەسە مەبەستی بووە ماوەیەكی زۆر من بێزاربكات، و دواجار داوای پارەم لێ‌ بكات؛ پێشتریش بەهەمان شێوه‌ هەڕەشەی لەچەند كچی تر كردووە".

شنیار دەڵێت: لەئێستادا زۆر باشتر لەجاران فێربووم كه‌ چۆن پارێزگاری لەئیمێڵ و فه‌یسبوكه‌كه‌م بكەم بۆ ئەوەی جارێكی دیكه‌ هاك نەكرێم و هەوڵیشم داوە ئەو ڕووداوە ناخۆشە لەیاد بكەم و سەرقاڵی كارو پیشەی خۆم بم.

لە ئامارەكانی بەڕێوبەرایەتیی گشتیی توندوتیژیی چوار هەزار و ٩٧٢ سکاڵا تۆمار کراوە، بەڵام جیانەکراوەتەوە، کە چەندیان پەیوەندییان بە توندوتیژیی لەڕێگای تەکنەلۆژیا و ئامێرەکانی پەیوندییکردنەوە هەیە.

موقه‌ده‌می مافپەروەر، ڕووخۆش ئەحمەد، لێپسراوی بەشی یاسا لە بەڕێوبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان لە سلێمانی، لەوبارەیەوە وتی: ئەگەر هاتوو كێشەی خراپ بەكارهێنانی ئامێری پەیوەندییكردن لەنێوان سكاڵاكار و تۆمەتباردا ڕوویدا، ئه‌گه‌ر لایەنەكانی كێشەكە لەچوارچێوەی خێزانێكدا بێـت، ئه‌وا بەڕێوبەرایەتییه‌كه‌مان كاری تێدا دەكات و ڕێكاری یاسایی دەگرێتەبەرو (پەڕاوی لێكۆڵینەوەی) بۆ دەكرێتەوە و دەنێرێت بۆ لای دادوەری لێكۆڵینەوەی توندوتیژی خێزانی؛ پاشان دادوەر بە ماددەی (7)ی توندوتیژی خێزانی كاری لەسەر دەكات. به‌ڵام ئەگەر هاتوو لایەنەكانی كێشەكە (سكاڵاكار و تۆمەتبار) لەدەرەوەی خێزانێكدا بن، ئەوا سكاڵاكەی لە نووسینگەكەمان بۆ تۆمار دەكرێت، و دواتر بۆ تەواكردنی لێكۆڵینەوە، (پەڕاوگەكەی) هەواڵەی بنكەكانی پۆلیس دەكرێت".

لە ماددەی دووی یاسای قەدەغەكردنی خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردنی ژمارە (6)ی ساڵی 2008-دا هاتووە: هەر كەسێك بەخراپی تەلەفۆن – مۆبایل- یان ئامێری پەیوەندیكردنی تەلدار یان بێ‌ تەل یان ئینتەرنێت یان پۆستی ئەلیكترۆنی بۆ مەبەستی هەڕەشەكردن یان تۆمەت هەڵبه‌ستن یا جنێودان یان بڵاوكردنەوەی هەواڵی هەڵبەستراو بەكارهێنا، ئەوا بۆ ماوەیەك بەند دەكرێت كە لەشەش مانگ كەمتر نەبێت و لەپێنج ساڵ زیاتر نەبێت و سزاکەی لە یەك ملیۆن دینار كەمتر نەبێت و لەپێنج ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێت یان بە یەكێك لەو دووسزایە سزا دەدرێت.

موقەدەم جەبار، نوێنەری ئاسایشی سلێمانی ئاماژەی بەودا، كە لەماوەی ساڵێكدا (67) كێشەیان بۆ چووە و وتیشی، کە ئەوان سەرەڕای كارەكانی خۆیان، هۆبەیەكیان دروست كردووە بۆ بەدواداچوون و كاركردن و هاوكارییكردنی ئەو كەسانەی لە ڕێگەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە هەڕەشەیان لێدەكرێت و ڕووبەڕووی گرفت دەبنەوە.

لەبارەی جێبەجێکردنی ئەو سزایەی یاسا بۆ ئەو تاوانبارانەی دایناوە، شادومان ئەحمەد، پارێزەری راوێژكار لەدادگای سلێمانی وتی:"لە دادگادا كارەكان بەشێوەیەكی له‌سه‌ره‌خۆ بەڕێوە دەچن، بەڵام هیچ كەس بەبێ سزا دەربازی نابێت، مەگەر كەسی سكاڵاكار خۆی داواكەی بكشێنێتەوە".

بەپێی ڕاپۆرتێك كە لە وێبسایتی "ڕێوان" ئاماژەی پێدراوە، ئەنجامی راپرسییەك راگەیەنرا كه‌ (78%)ی ژنانی هەولێر وێنەی خۆیان ناخەنە سەر پرۆفایلەكانیاندا!

لە ئەنجامی راپرسییەكەدا كە لەهەر یەك لەو شارانەی كە راپرسییەكەی تێدا ئەنجام دراوە 100 ژن بەشدارییان تێدا كردووە و لە وەڵامی پرسیاری ئایا هەڕەشەت لێكراوە لەڕێگەی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە؟، وەڵامە بەڵێ-کان بەو جۆرە بوون: هەولێر 8%، سلێمانی 15%، دهۆك 1%، رانیە 10%، گەرمیان 6%، هەڵەبجە 19%.

دڵپاك ئیسماعیل، كە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەكار دەهێنی لەم بارەیەوە دەڵێت: ڕەفتار و ئاكاری مرۆڤەكان لەسەر خودی تاكەكان دەوەستێت، پەروەردەی خێزانی و باری دەروونی و بیروباوەڕ و ئەزموونەكانی ژیان و ئاستی ڕۆشنبیریی تاكەكان پێوەری زۆر باشن بۆ هەڵسەنگاندنی مرۆڤ نەوەك ڕەگەز.

باس لەوەش دەکات: ڕۆژانە لە ناو هاوڕێكانمدا چیرۆكی جۆراوجۆر دەبیستم لەسەر هەڕەشەو توندوتیژیی لەڕێگای ئامێرەكانی پەیوەندی و تۆڕەكۆمەڵایەتییەكانەوە ڕووبەڕوویان بووەتەوە كە زۆرجار دەبێتە هۆی كێشەی خێزانی و تەنانەت حاڵەت هەبووە كار گەیشتووەتە جیابوونەوەی هاوسەرەكان".

هەڕەشەكردن بە وێنەو ڤیدیۆ وجنس و چاتی نێوان ژن و پیاو، یاخود هەڕەشەكردن لەڕێگای هاككردن و دزینی هەژماری تۆڕی كۆمەڵایەتی كچان و بڵاوكردنەوەی نامەو وێنەی تایبەت بە كەسەكە، بە مەبەستی وەرگرتنی بڕێك پارە لە و ژنانە لەبەرامبەر بڵاونەكردنەوەی وێنەكانیان، نموەی ئەو هەرەشانەن کە ڕووبەڕووی ژنان دەبێتەوە.

دوای بەشداریکردنی لەخولێکی رێكخراوی "Internews" لەسەر شێوازی نووسینی راپۆرتی هەستیاری جێندەری، کوێستان عەبدولڕەحمان ئەم ڕاپۆرتەی ئامادە کردووە.

ش.ف