زاراوەی هەورامیی لە باڵادەستی ئەدەبەوە بۆ لێواری لەناوچوون

سنووری قەڵەمڕەوی لە هەمەدان و ئیلامەوە تا موسڵ و ئامێدی درێژ بووەتەوە، زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ قسەی پێکراوەو زمانی فەرمی زۆربەی کوردستان بووە، کتێبە پیرۆزەکانی ئایینی یارسان و زەردەشت و سەدان دەقی شیعری و ئەدەبی و مێژوویی پێ نوسراوەتەوە، تا ناوەڕاستی مێرنشینی بابانەکانیش شێوەزاریی گۆران'یی وەک زمانی فەرمی مامەڵەی لەگەڵدا کراوە، کە هەورامیی بەشێکی سەرەکیی زاراوەکە بووە.


٢١ی مانگی٢، لەلایەن ڕێکخراوی کلتوریی سەر بە نه‌‌ته‌‌وه‌‌ یه‌‌کگرتووه‌‌کان 'یونسکۆ'وه ‌‌بە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک دەستنیشانکراوە، ساڵانەش لەم بۆنەیەدا پرسی زمان و زمانی دایک دەبێتە جێی گفتوگۆ، یونسکۆ بەر لە دوو ساڵ، مەترسی لەناوچوون و پوکانەوەی زار'ی هەورامیی ڕاگەیاند، کە "وەک یەکێک لەو زمانە دێرین و پاراوانەی کە بەر لە هەزار ساڵ پێشا ئێستا قسەی پێکراوەو پێی نوسراوە تۆمارکراوە".

هەورامی، زمانی ئاڤێستا و یارسان

هەورامی زاراوەی ڕەسمی ئەو ئایینەیە کە دوای لاوازبوونی ئایینی زەردەشت بە چڕوپڕترین و کامڵترین ئایینی کورد هەژمار دەکرێت ئەویش ئایینی یاران ئەهلی هەقە کە یەکێکە لەو گەرەنتیانەی کە تا ئەو ئایینە برەوی هەبێت و پەیڕەوکارێکی هەبێت، ئەمیش لە برەودا دەبێت.

هه‌ورامی هه‌مان زاراوەی گۆرانه،‌ که‌ پێشتر ده‌ڤه‌رێکی به‌رفراوان پێی دوواون، به‌ڵام له‌ درێژه‌ی مێژووی خۆیدا به‌ شێوازی جیاواز پارچه‌ پارچه‌ بووه‌و لە ڕۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا تا باکور و باشور درێژ بووەتەوە.

ھه‌ورامی وه‌ک به‌شێک له‌ زمان و فه‌رهه‌نگی کوردی‌، خاوه‌نی پێشینه‌یه‌کی دێرینه، که ئەوانەی قسەی پێدەکەن وه‌ک به‌شێک له نه‌ته‌وه‌ی کورد له نێو شارستانیه‌تی دێرین و سه‌رسووڕهێنه‌ری ''میزۆپۆتامیا'' له هه‌ردوو دیوی ده‌شته سه‌رسه‌وز و چیا سه‌ربه‌رزه‌کانی زاگرۆسدا ده‌ژین.

ھه‌موو سه‌رچاوه‌کان ده‌یسه‌لمێنن، که ئاخاوتن به زاراوەی ھه‌ورامی ته‌نیا تایبه‌ت نەبووە به ناوچه‌یه‌کی به‌ر ته‌سک وه‌ک ئێستای ھه‌ورامان و له جوغرافییایه‌کی به‌ربڵاوتردا پێی دوواون، له‌ لای باشوره‌وه‌ سنووری گۆران تا دوایین خاڵی سنووریی باشووری لوڕستان درێژبووەتەوە.

وێڕای ئه‌وه‌ش ھه‌موو تێکسته‌ ئایینیه‌کانی یارسان به ھه‌ورامی نووسراون،‌ وه‌ک به‌رهه‌مه‌کانی، سوڵتان ئیسحاک، بابا یادگار، دایه ته‌ورێزی ھه‌ورامی، میر سادقی دینه‌وه‌ری، بابا شوھره‌ی لوڕستانی که‌ له‌ دیوانه ‌گه‌وره‌دا کۆده‌بنه‌وه‌ یان دیوانی پردیوه‌ر یان سه‌رئه‌نجام.

هەورامی لە گلۆربوونەوەدا

بەپێی ئەو هۆشدارییەی کە یونسکۆ داویەتی، زیاتر لە نیوەی ئەو زمانانەی یاخود زاراوانەی کە تۆمار کراون و زیاتر لە حەوت هەزار زمان دەبێت، ڕووبەڕووی لەناوچوون و پوکانەوە بوونەوەتەوە، یەکێک لەوانەش زاراوەی هەورامییە کە پێیوایە لەپاڵ زمانی فارسی و عەرەبی و کوردیدا هەڕەشەی لەناوچوونی لەسەرەو بەکارهێنانی لە شوێنە فەرمییەکان سنووردار کراوە.

لەم سەروبەندەشدا، ئێستا هەورامییەكان دەیانەوێ گرنگی زیاتر بە زاراوەکەیان بدەن، کە بەشیکیان بە زمانێکی تایبەت دەیناسێنن، جموجوڵێکی زیاتر لە هەردوو بەشی ڕۆژهەڵات و باشوور بەتایبەت لە سنووری پارێزگای هەڵەبجە دروستبووەو چالاکی ڕۆشنبیری هەر لە نوسینی شیعری هەورامی و لێکۆڵینەوەو وەرگێڕانی قورئان بۆسەر هەورامی و نوسینی ڕۆمان بە هەورامی دەستیپێکراوە.

هەوارمییە ڕۆشنبیرەکان هەر بەمەشەوە ناوەستن، بەڵکو دەیانەوێ نەوەی نوێی هەورامییەکان لەگەڵ زاراوەکەی خۆیاندا گەورە ببن و ئاشنا بن بە ڕێزمان و یاساکانی بەکارهێنانی بەشێوەی زانستی.

د. ناجیح گوڵپی شارەزای ڕێزمانی هەورامی لە پارێزگای هەڵەبجە پێیوایە، زمانی هەورامی زمانێکی جوودایە لەگەڵ کوردی و تەواوی یاسا ڕێزمانییەکانی جوودان، جەخت لەوەشدەکاتەوە زمانێک زیاتر لە ٧٠٠ ساڵ حوکمی پێ کرابێت، چۆن دەبێ ئێستا زمان نەبێ و حسابی بۆ نەکرێت.

فەرید ئەسەسەرد نوسەر لە باشوری کوردستان پێیوایە، ھەورامی زمانێکی سەربەخۆیە، دیالێکتێکی زمانی کوردی نییە ‌و لە ڕووی مێژوییەوە پاشماوەی زمانێکی دێرینە، لە ڕەسەنایەتیدا کرمانجی خواروو ناتوانێ شان لە شانی ھەورامی بدات، چۆن ئێزدییەکان مافی ئاینییان ھەیە، ئەوانیش مافی زمانەوانییان ھەیە.

هەروەها دەڵێت، بانگەوازی ھەندێ گروپ بۆ خوێندن بە زمانی ھەورامی بانگەوازێکی بێ بنەما نییەو ھەم دەبێ بەھەند وەربگیرێ ھەم بەئاساییش، ناڕەزایی بەرامبەر بەم مەسەلەیە خۆی لەخۆیدا نکۆڵی کردنە لە فرەیی کولتووری کورد، ئەم فرەکولتوورییە لە ڕەوتی پرۆسەیەکی مێژوییدا ھاتۆتە کایەوەو ئەگەر گۆڕانی بەسەردا بێ یان لەناوبچێ، دووبارە پێویستی بە پرۆسەیەکی مێژویی دیکە هەیە.

ئەو نوسەرە ڕایدەگەیەنێت، کێشەی کوردی‌ و ھەورامی لەوەدایە کە ئەگەر ڕێزمان بکریت بە پێودانگ، ھەریەکێکیان ڕێزمانێکی تایبەتی دەبێ‌ و ھیچ چوارچێوەیەکی گشتی بۆ پەیوەندییان لەگەڵ یەکتردا پەیدا نابێت، بەڵام دەبێ دان بەوەدا بنرێت کە جیاوازیی نێوان کوردی‌ و ھەورامی زۆر گەورەترە لە جیاوازیی نێوان ھەردوو زمانی سویدی‌ و نەرویژی یان مەکەدۆنی ‌و یۆنانی.

دەشڵێت، کاتی ئەوە ھاتووە دان بەوەدا بنرێت کە ھەورامی دیالێکتێکی زمانی کوردی نییە، بەڵکو زمانێکی سەربەخۆیە و لە ڕووی مێژوییەوە پاشماوەی زمانێکی دێرینە کە پێش پەیدابوونی کورد وەک گروپێکی ڕەگەزی‌ و پێش پەیدابوونی کوردی، وەک زمانێکی سەربەخۆ ھەبووە، بەتایبەتی کە تائێستا ھیچ بەڵگەیەک نییە بیسەلمێنێ کە زمانی کوردی بۆ ھەورامی، زمانی دایک بووەو ھەورامی لە قۆناغێکی دیاریکراودا وەک لق لێی جیابۆتەوە، ئەمەش بەو مانایە نییە کە ھەورامییەکان کورد نین، بەڵکو بەو مانایە دێ کە ھەورامییەکان، وەک ئێزدییەکان کە لە ڕووی ئاینەوە تایبەتمەندییان ھەیە، لەڕووی زمانەوە تایبەتمەندیی خۆیان ھەیە و بەقەد ئەوەی کە ئێزدییەکان مافی ئاینییان ھەیە، ئەوانیش مافی زمانەوانییان ھەیە.

فەلەكەدین كاكەیی مێژوونوسی دیاری کورد لەبارەی زمانەوە دەڵێت، وەختێک زمانی میللەتێک دەبێ بەزمانی ئایین، دیارە ئەو زمانە تا ڕادەیەكی باش پێشكەوتووە، تا بتوانێت تەعبیر لە راز و رەمز و ئەفسانە و نهێنیی ئایین بكات، هەر بۆیە ئایینە كۆنەكان بە شێوازی شێعر داڕێژراون وەک زەردەشتی و دواتریش یارسان.

زمانی دایک و ڕەوشی زمانی کوردی

٢١ی شوباتی هەموو ساڵێک لەلایەن یونسکۆوه ‌‌بە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک دەستنیشان کراوە، لەلای نەتەوەی کورد زمان وەک کۆڵەکە و شادەماری ناسنامە و بوونی نەتەوە پێناسە دەکرێت.

مەبەست لە دیاریکردن و بە فەرمی ناساندنی ڕۆژێکی تایبەت بە زمان، هەوڵدانە لەپێناو پاراستن و زیندووکردنەوەی زمانی ئەو نەتەوە و ئیتنیکانەی کە هەڕەشەی سڕینەوەی ناسنامەیان لەسەرە.

هیچکام لە شۆڕش و دەسەڵاتە خۆجێی و کاتی و ناوچەییەکانی کورد و میرنشینەکان بە شێوەی فەرمی و بە پلان و بەرنامەی دیاریکراو هەوڵیان بۆ گەشەکردنی زمانی کوردی نەداوە، جگەلە سەردەمی کۆماری کوردستان کە بە فەرمی و بنەڕەتی کار بۆ گەشەکردنی زمانی کوردی کراوە و بناغە و بنەمایەکی پتەو و قایم دانراوە و بە قۆناغێکی گرنگ دادەنرێت.

پاش ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری کوردستان و بنیاتننانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و دامودەزگا فەرمییەکان، زمانی کوردی لێەدا ئیتر چووەتە قۆناغیکی گرنگەوە، چاپەمنی و وەشخانخانە و ڕۆژنامەگەری بووژایەوە.

لەبەر ئەوەی گەشەکردنی زمانی کوردی نەسپێردراوەتەوە پسپۆڕ و شارەزایانی ئەم بوارە و ساغنەبوونەوەی دەسەڵات لەسەر زمانێکی فەرمی و پێوەر، شارەزایانی بواری زمانیش هۆشداری دەدەن لەوەی زمانی كوردی لە رەوشێكی خراپدایە و میدیاکان و بەشێكیان پارتە سیاسییەكان بە بەرپرسیار دەزانن.

کورد وەک نەتەوەیەکی دێرین زمانی خۆی ھەیە، لە چەندین دیالێکت و زاراوە پێکھاتووە، بەڵام لە چەندین قۆناخی جیاوازدا لەلایەن دەوڵەتانی سەردەست ھەوڵی سڕینەوەی دراوە.

دەوترێ زمان کۆڵەکەی مانەوەی هەر نەتەوەیەکە، بەو واتایە کە لەنێوبردنی زمانی هەر نەتەوەیەک کارامەترین ڕێگەی سڕینەوە و لەنێوبردنی ئەو نەتەوەیەیە؛ ئەو کارەی کە زۆربەی دەوڵەت و دەسەڵاتە داگیرکەر و چەوسێنەرەکان لە ڕێگەی سیاسەتە گڵاوەکانی خۆیانەوە بەرانبەر بە خەڵک و کەمینە زمانییەکانی نێو سنوورە جوگرافیاییە دەسکردەکانی خۆیان دەیکەن.

نەتەوە یەکگرتووەکان زمانی کوردی وەکو زمانێکی هەڕەشەلێکراو ریزبەند نەکردووە، بەڵام دەڵێ لە عێراق، سوریا، ئێران و تورکیا ٥٦ زمان هەن کە بەتەواوی لەنێوچوون، یان خەریکە لەنێودەچن.

یاسا نێودەوڵەتییەکان پاراستنی زمانە هەڕەشەلێکراوەکان مسۆگەر ناکەن، هەرچەندە پاراستنی زمان و کولتوورەکان بەشێکە لە سیاسەتی نەتەوە یەکگرتووەکان.

تا ئیستا کورد نەیتوانیوە ببێتە خاوەن زمانێکی فەرمی ستاندارد یان جوت ستاندارد کە بتوانێ لە نێوەندە نێودەوڵەتیەکاندا خۆی پێ بناسێنێت، لەناوچەی سۆران هەوڵ ئەدرێت زاراوەی سۆرانی وەک زمانی ستاندارد بەکار ببەن و لەناوچەی بادینان و باکورو ڕۆژئاوای کوردستان زاراوەی کرمانجی ژورو وەک زمانی ستاندادر بەکار بهێنن، بەڵام واقیعەکە وای دەسەپێنێ کە نەتەوەی کورد ببێ بە خاوەنی دوو زمانی ستاندارد لە داهاتوودا، لەکاتیکدا چەندین زاراوەیتر لەزمانی کوردیدا بونیان هەیە وەک زاراوەی هەورامی کە پێش پەیدابوونی زاراوەی سۆرانی بونی هەبووە مێژویەکی دورو درێژ خوێندن و نوسینی پێکراوە.

س.ح