سەردانێکی شکستخواردوو.. پانۆڕامای سەردانەکەى ئەردۆغان بۆ عێراق و هەرێم

ناوەندی هەواڵەکان

دوای ١٢ ساڵ، دوێنێ دوو شەممە کاتژمێر ١١ی پێشنیوەڕۆ  ئەردۆغان سەرۆکى دەوڵەتى داگیرکەری تورک  گەیشتە بەغدا و بەمەبەستى گفتوگۆکردنی چەندین مەلەفی ئابووری و سیاسی و سەربازی و بارزگانى و کەلتوری، هاوکات واژۆ کردنى ٢٦ ڕێککەوتن لەگەڵ عێراقدا.

لە سەردانەکەى ئەردۆغان ئەم بەرپرسانە لەگەڵیدا بوون: هاکان فیدان وەزیری دەرەوە، عەلی یەرلیکایا وەزیری ناوخۆ، یاشار گولەر وەزیری بەرگری، عومەر بۆڵات وەزیری بازرگانی، عەبدولقادر ئوڕاڵئۆغڵو وەزیری گەیاندن و ژێرخان، ئیبراهیم یوماکڵی وەزیری کشتوکاڵ و دارستان، ئاڵپئارسڵان بایراکتار وەزیری وزە و سەرچاوە سرووشتییەکان، محەممەد فاتح کاجار وەزیری پیشەسازی و تەکنۆلۆژیا، فەخرەدین ئاڵتون سەرۆکی پەیوەندییەکانی سەرۆکایەتی کۆمار،عاکیف چاغئاتای کڵچ ڕاوێژکاری سیاسەتی دەرەوە.

کۆبوونەوەکانى ئەردۆغان لەگەڵ بەرپرسانی عێراق

بەپێی پڕۆتۆکۆڵی دیبلۆماسی لە عێراق، محەمەد شیاع سوودانى سەرۆک وەزیرانى عێراق لە فڕۆکەخانەى نێودەوڵەتى بەغدا پێشوازی لە ئەردۆغان کرد و دواتر و کاتژمێر ١١:٣٥ خولەک لەگەڵ لەتیف ڕەشید، سەرۆککۆماری عێراق کۆبووەوە، کۆبوونەوەی ئەردۆغان لەگەڵ سەرۆک کۆماری عێراق کاتژمێرێکی خایاند.

سەرۆکایەتى کۆمار دوای کۆبوونەوەکە ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند: هەردوو سەرۆک کۆمار جەختیان لە گرنگیى هەماهەنگى و کارى هاوبەش بۆ گەیشتن بە چارەسەرى گونجاوى پرسە هەڵپەسێردراوەکانى پەیوەندیدار بە ئاسایش، ئابووری و ئاو کردەوە؛ بە شێوەیەک کە لە خزمەتى هەردوو گەلى عێراق و تورکیا بێت.

لە کۆبوونەوەکەدا سەرۆک کۆماری عێراق ڕایگەیاندوە، عێراق ڕەتیدەکاتەوە خاکەکەى شوێنێک بێت بۆ ئەنجامدانی هێرش و هەڕەشە لێیەوە بۆ سەر وڵاتانى دراوسێ، هەروەها هەموو دەستدرێژی و پێشێلکارییەک ڕەتدەکاتەوە بۆسەر شارەکانى عێراق و پێویستە رێز لە سەروەریى عێراق و ئاسایشە نەتەوەییەکەی بگیرێت.

کاتژمێر ١٢:٥٠ خولەک ئەردۆغان و محەمەد شیاع سودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق شاندەکانیان کۆبوونەوەیەکی فراوانیان ئەنجامدا، تێیدا باسی هەموو ئەو پرسانە کران کە لەماوەى چەند مانگی ڕابردوودا لیژنە هاوبەشەکانى هەردوو وڵات لە بوارە جیاجیاکاندا گفتوگۆیان لەسەر کردووە و لێکتێگەیشتنیان بۆ ئامادە کردووە.

 لە دوای کاتژمێر ٢:٠٠ هەموو ئەو ڕێکەوتن و لێکتێگەیشتانە واژۆ کران کە ژمارەیان ٢٦ ڕێککەوتن و لێکتێگەیشتن بوو لەبوارەکانى ئابووری و بارزگانى و سەربازی و پەروەردەیی و کەلتوری، ڕێککەوتنیان لەسەرکراوە.

هاوکات عێراق، تورکیا، قەتەر و ئیمارات یاداشتێکى لێکتێگەیشتنى چوارقۆڵییان لە بەغدا واژۆ کرد بۆ هاریکایی هاوبەش لە پڕۆژەى ڕێگەى گەشەپێدان بۆ گواستنەوەى کاڵا و گەشتیاران، کە بە عێراقدا تێدەپەڕێت و لە ساڵى ٢٠٥٠ تەواو دەبێت.

 

هێڵە سەرەکییەکانی ٢٦ ڕێککەوتنانەی نێوان عێراق و تورکیا:

*ڕێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژیی نێوان کۆماری عێراق و کۆماری تورکیا.

 *یاداشتنامەی ڕێککەوتنی چوارچێوەی هەماهەنگی لە بواری ئاو.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ڕێگەی گەشەپێدان لە نێوان وەزارەتی گواستنەوەی هەردوو وڵات.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی لیژنەی بازرگانی ئابووری هاوبەش لە نێوان هەردوو وەزارەتی بازرگانیی عێراق و تورکیا.

*ڕێککەوتنی هاندان و پاراستن و ئاڵوگۆڕی وەبەرهێنان لەنێوان دەستەی نیشتمانیی وەبەرهێنانی عێراق و وەزارەتی پیشەسازیی و تەکنۆلۆژیای تورکیا.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە نێوان یەکێتیی ژوورە بازرگانییەکان.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی تەکنیکی و زانستی و ئابووریی لە بواری پڕۆژە بچووک و مامناوەندەکان لەنێوان وەزارەتی پیشەسازیی عێراق و وەزارەتی پیشەسازیی و تەکنۆلۆژیای تورکیا.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری مەشقی سەربازیی لەنێوان هەردوو وەزارەتی بەرگریی، هاوکات لێکتێگەیشتنی مەشق و ڕاهێنان لە بواری پزیشکیی سەربازیی لەنێوان هەردوو وەزارەتی بەرگریی.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن بۆ هەماهەنگی ستراتیژی لەنێوان دەستەی پیشەسازیی جەنگی عێراق و سەرۆکایەتیی پیشەسازیی بەرگریی تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی هەماهەنگی ئەمنی لەنێوان هەردوو وەزارەتی ناوخۆی عێراق و تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە نێوان پەیمانگەی خزمەتی دەرەکیی و پەیمانگەی توێژینەوە ستراتیژییەکانی تورکی لەنێوان هەردوو وەزارەتی دەرەوە.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری وەرزش و لاوان لە نێوان هەردوو وەزارەتی وەرزش و لاوانی هەردوو وڵات.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری تەکنۆلۆژیای تەندروستی و پزیشکی لە نێوان هەردوو وەزارەتی تەندرووستیی هەردوولا.

 *پلانی گرووپی کاری کشتوکاڵی لە ماوەی 2024-2025 لەنێوان هەردوو وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق و تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری توێژینەوەی زانستی و تەکنۆلۆژی لەنێوان وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی عێراق و ئەنجوومەنی توێژینەوەی زانستی و تەکنۆلۆژیای تورکیا.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی هەماهەنگی لە بواری پەروەردە لە نێوان هەردوو وەزارەتی پەروەردەی عێراق و تورکیا.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی لە بواری هاوئاهەنگی گەشتوگوزار لەنێوان وەزارەتی ڕۆشنبیری و گەشتوگوزار و شوێنەوارەکانی عێراق و وەزارەتی گەشتوگوزاری تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری کار و چاودێریی کۆمەڵایەتی لە نێوان هەردوو وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵایەتیی هەردولا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری کاروباری کۆمەڵایەتی و خێزان، لە نێوان وەزارەتی کار و کاروباری کۆمەڵاتی و وەزارەتی خێزان و خزمەتگوزارییەکانی تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری بەڵگەنامە و ئەرشیفی حکومەت، لە نێوان وەزارەتی رۆشنبیری و ئەرشیفخانەی حکومەتی تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری ئاسایشی بەروبووم و بەربەستە تەکنیکییەکان لەبەردەم بارزگانیی لە نێوان هەردوو وڵات.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە کاروباری ئاینی لە نێوان دیوانی وەقفی سوننە و سەرۆکایەتیی کاروباریی ئاینیی تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بارەی هاوکاریی لە بواری راهێنانی دادوەری بۆ قوتابی، دادوەر، یاریدەدەران و داواکارانی گشتیی لە نێوان پەیمانگەی دادوەریی عێراو و ئەکادیمیای دادی تورکیا.

*یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری کارەبا لە نێوان وەزارەتی کارەبای عێراق و وەزارەتی وزە و سەرچاوە سرووشتییەکانی تورکیا.

 *یاداشتنامەی لێکتێگەیشتن لە بواری راگەیاندن و گەیاندن لە نێوان دەستەی ڕاگەیاندن و گەیاندن و سەرۆکایەتیی گەیاندنی تورکیا.

سوودانی و ئەردۆغان چیان وت؟

دوای واژۆکردنى رێککەوتنەکان سوودانى و ئەردۆغان کۆنگرەی رۆژنامەوانیان ئەنجامدا و تێیدا سیاسەتى هەردوو وڵاتیان بۆ ماوەى ١٠ ساڵی داهاتوو ڕوونکردەوە و ئەنجامی کۆبوونەوەکانیان و ناوەڕۆکی ڕێککەوتنەکانیان خستەڕوو.

لە کۆنگرەکەدا محه‌مه‌د شییاع سەرۆک وەزیرانى عێراق ڕایگەیاند، مێژووییه‌كی هاوبه‌شی دوورودرێژ له‌ نێوان عێراق و توركیادا هه‌یه‌، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا زیاتر له‌ ٢٤ ڕێككه‌وتنمان له‌ باره‌ی پڕۆژه‌ی ڕێگه‌ی گه‌شه‌پێدان و ئاو و چه‌ند بابه‌تێكی دیكه‌ واژۆ كردووه‌.

سوودانی باسی لەوە کرد، ڕێككه‌وتنه‌كه‌یان له‌گه‌ڵ توركیا سه‌باره‌ت به‌ ئاو و ڕێگه‌ی گه‌شه‌پێدان بۆ ماوه‌ی ١٠ ساڵ به‌رده‌وام ده‌بێت و ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ده‌بێته‌ پردێك و نه‌ته‌وه‌ و كولتووره‌كانی ناوچه‌كه‌ له‌ یه‌كدی نزیك ده‌كاته‌وه‌ و به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌یانبه‌ستێته‌وه‌ و به‌شێك ده‌بێت له‌ سه‌قامگیری.

ڕوونیشی كرده‌وه‌، له‌ كۆبوونه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ سه‌رۆككۆماری توركیادا جه‌ختیان له‌ هاریكاریی دووقۆڵی كردووه‌ته‌وه‌ ‌ بۆ سه‌قامگیری زیاتری ناوچه‌كه‌ و ڕێگه‌ به‌ هیچ هێزێكی چه‌كدار ناده‌ن له‌ خاكی عێراقه‌وه‌ هێرش بكاته‌ سه‌ر توركیا كه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ ڕێگه‌ به‌ پێشێلكردنی سه‌روه‌ری عێراقیش ناده‌ن.

لای خۆیه‌وه‌ ئه‌ردۆغان ڕایگه‌یاند: ئەو ڕێككه‌وتنانەى واژۆیان كردووه‌، ده‌بێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان له‌ نێوان توركیا و عێراق و  قه‌باره‌ی ئاڵوگۆڕی بازرگانی له‌ نێوان توركیا و عێراق گه‌یشتووه‌ته‌ ٢٠ ملیار دۆلار.

ئاماژەى بەوەشکرد، ڕێككه‌وتنه‌كان ده‌بێته‌ هه‌وڵێكی نوێ بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ تیرۆر و سه‌پاندنی سه‌قامگیری و ده‌رفه‌ت بۆ زیاتركردنی بازرگانی، په‌روه‌رده‌، ته‌ندروستی، ئاسایش، كشتوكاڵ و كه‌رته‌ جیاوازه‌كانی دیكه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت.

سەرۆکی دەوڵەتى داگیرکەری تورک باسی له‌وه‌ش كرد، كار ده‌كه‌ن بۆ به‌هێزكردنی ژێرخانی په‌یوه‌ندییه‌كان و هاوبه‌شی زیاتر په‌یدا بكه‌ن و جه‌خت له‌سه‌ر په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌.

دوای کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە ئەردۆغان کاتژمێر ٥:١٠ خولەک لەگەڵ نوێنەرانی تورکمانەکان لە بەغدا کۆبووەوە و بەپێی لێدوانى بەشێک لە نوێنەری تورکمانەکان بۆ میدیا عێراقییەکان، ئەردۆغان لەبارەى کەرکووک و هەڵبژاردنى پەرلەمانى هەرێم و پێگەی سیاسی تورکمانەکان لە عێراق قسەى کردوە.

تائێستا لەسەر ناوەڕۆکی کۆبوونەوەى ئەردۆغان لەگەڵ تورکمانەکان هیچ زانیارییەک ئاشکرا نەکراوە و تەنیا میدیا عێراقیان باسیان لەوە کردوە ئەردۆغان لەسەر کەرکووک و هەلبژاردنی هەرێم و پەراوێزخستنى تورکمانەکان قسەى کردوە.

دوای ئەو کۆبوونەوەیە و نزیکەى کاتژمێر ٨:٠٠ ئەردۆغان گەیشتە فڕۆکە خانەى هەولێر و لەلایەن نێچیرڤان بارزانى و مەسرور بارزانى و پێشوازی لێکرا و دواتر لەگەڵ مەسعود بارزانى سەرۆکی پەدەکە کۆبوونەوەى ئەنجامدا.

ئەردۆغان چی بە بەرپرسانى هەرێم وت؟

دوای کاتژمێرێک ئەردۆغان کۆبوونەوەیەکى فراوانى لەگەڵ بەرپرسانى هەرێم بەسەرۆکایەتى نێچیرڤان بارزانى لە سەرۆکایەتى هەرێم ئەنجامدا و بەپێی زانیارییەکان تەنیا ئەردۆغان ڕاوبۆچوونەکانى خۆی بۆ بەرپرسانى هەرێم باسکردوە و قسەکانیشی وەک فەرمان بوون بۆ بەرپرسانى هەرێم کە پێویستە چۆن هاوکاری دەوڵەتە فاشیستەکەی بکەن.

 

ئەردۆغان لەگەڵ بەغدا ٢٦ ڕێککەوتنى واژۆ کرد، بەڵام لەگەڵ بەرپرسانى پەدەکە و هەرێم هیچ ڕێککەوتنێکی نەبووە و تەنیا فەرمانی پێکردون کە ئەوەى دەوڵەتی تورک پێی باشە و داوای دەکات هەرێم هاوکاری بکەن و نەیار نەبن.

هەر بەپێی زانیارییەکان ئەردۆغان داواشی لە بەرپرسانى پەدەکە و هەرێم کردوە چارەسەری کێشەى تورکمانەکان بکەن کە بەپێی دادگای فیدراڵی دوورخراونەتەوە، بۆ ئەو مەبەستەش هۆشداری داوە لە پەراوێزخستنى تورکمانەکان لە هەڵبژاردن و پەرلەمانی هەرێم، تەنانەت هەڕەشەی ئەوەشی کردوە تورکمانەکان دەبێت هەمان پێگە و قورسایی پێشووتریان پێ بدرێت.

لەسەر ئەو کۆبوونەوەیە قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەتى کاربەڕێکەری هەرێم ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت: لە کۆبوونەوەکەدا داوام لە سەرۆکی تورکیا کرد، پێداچوونەوە بکەن بە بڕیاری داخستنى ئاسمانى تورکیا بۆ فڕۆکەخانەى نێودەوڵەتى سلێمانی.

دوای ئەو کۆبوونەوەیە لەگەڵ بەرپرسانى پەدەکە و هەرێم  ئەردۆغان کۆتایی بەسەردانە یەک ڕۆژەکەى بۆ عێراق هێناوە و بەبێ دەستکەوتێکی دیاریکراو، بەبێ بەدەستهێنانی ئەو ئامانجەى بۆی هاتبووە عێراق گەڕایەوە تورکیا.

 ڕێگەی گەشەپێدان چییە؟

یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانى رێککەوتنەکانى دەوڵەتى تورک لەگەڵ عێراق و هاتنى ئەردۆغان بۆ عێراق پرسی ڕێگای گەشەپێدانە، کە ئەم ڕێگایە بەپێی پلانى دەوڵەتى تورک وڵاتەکەى لەڕووی ئابورییەوە دەبوژێنێتەوە.

ڕێگەى گەشەپێدان بریتییە لە دوو هێڵى ئاسنین و گواستنەوەى وشکانی کە لە بەندەرى فاو لە بەسرە دەستپێدەکات و بەهەرێمى کوردستاندا دەچێتەوە تورکیاوە، ڕێگەکە بۆ گواستنەوەى کاڵا و گەشتیاری و بواری دیکە لە خۆ دەگرێت و پێی ڕێککەوتنەکە دەبێت و ساڵى ٢٠٥٠ تەواو بێت.

تێچووی پڕۆژەکە زیاتر لە ١٧ ملیار دۆلارە و زیاتر لە ١٠ ملیار دۆلاری بە شەمەندەفەری پێشکەوتووی کارەبایی دەدرێت و ٦  ملیار و ٥٠٠ ملیۆن دۆلاریش تێچووی دروستکردنی هێڵە ئاسنینەکە دەبێت.

پێشتر بەپێی لێکتێگەیشتن و کۆبوونەوەى شاند و دیدارە سیاسییەکان عێراق ڕەزامەندی خۆی لەسەر ئەو پڕۆژەیە دابوو، دوێنێش لەتیف ڕەشید سەرۆک کۆماری عێراق و سەرۆک وەزیران پشتیوانى و پاڵپشتى خۆیان بۆ جێبەجێکردنى پڕۆژەى ڕێگەى گەشەپێدان دووپات کردوەتەوە.

لەئێستادا عێراق بوو بە یەکێک لە هاوبەشە سەرەکییەکانى ڕێگای گەشەپێدان کە پڕۆژەى دەوڵەتى تورکە و لە تورکیاوە تا ئەوروپا درێژ دەبێتەوە، بەڵام تا ئێستا ڕوون نییە قازانجە سەرەکییەکانى عێراق لە ڕازیبوون و بەشداربوون لەو ڕێگایە چییە.

شکستى ئاوات و سەردانەکەی ئەردۆغان؟

ئەگەرچی لە بواری ئابووری و بارزگانیدا ئەردۆغان چەند ڕێککەوتنێکی لەگەڵ عێراق واژۆ کرد، بەڵام ئەوەى بەدوایدا دەگەڕا و بۆی هاتبووە عێراق دەستی نەکەوت، ئەویش دوو خاڵ بوو یەکێکیان ڕاکێشانی عێراق بوو بۆ شەڕ دژی گەریلاکانى ئازادیی، ئەوی تریان بە “بەتیرۆرستناساندنی پەکەکە” بوو کە عێراق ئامادە نەبوو بچێتە ژێر باری ئەو داواکارییەى ئەردۆغانەوە.

لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەى لەگەڵ سەرۆک وەزیرانىى عێراق ئەردۆغان ڕایگەیاند: بە تیرۆرست ناساندنى پەکەکە ئاواتێکی منە، بۆیە خۆشحاڵ دەبین ئەگەر عێراق ئەو بریارە بدات و ئێمەش هەرچی پێویست بێت دەیکەین.

دوای قسەکانى ئەردۆغان باسم عەواد وتەبێژی فەرمی عێراق بە ڕۆژنامەنووسانى ڕاگەیاند: پەکەکە تائێستا لای ئێمە ڕێکخراوێکی تیرۆرستى نییە، ئێمە کار بۆ ئەوە دەکەین لە داهاتوودا پەکەکە وەک میوان لە عێراق بن، بەڵام هیچ کارێکی سیاسی و سەربازی ئەنجام نەدەن.

لە دوێنێوە شارەزایانى بواری سیاسی لە عێراق شیکردنەوە بۆ ئەو سەردان و رێککەوتنانە دەکەن کە لەنێوان عێراق و تورکیا کراون، بەشێک لە شارەزایانى سیاسی عێراق دەڵێن، ئەو ٢٦ڕێککەوتنە، ڕێککەوتنى لاستیکین و قابیلی ئەوەن جێبەجێ نەکرێن یان بەشێکی کەمی لێ جێبەجێ دەکرێن.

بەشێک لە شارەزایانى سیاسی بۆ میدیا عێراقییەکان تورکییەکان شرۆڤەى سەردان و ڕێککەوتنەکانیان کردوە و ئاماژەیان بەوە کردوە، ئەگەرچی ڕێککەوتنەکان باشن و پەیوەندی هەردوو وڵات دەباتە قۆناغێکی نوێوە، بەڵام هیوایەکی ئەوتۆ بۆ جێبەجێکردنى ڕێککەوتنەکان لە ئارادا نییە، چونکە هەند خاڵی تێدایە بەتایبەت لەبواری ئەمنی و ئاسایشدا جێبەجێ ناکرێن یان ئاسان نییە.

ئەوەش دەخەنەڕوو، دەبوو عێراق پرسی کشانەوەى سوپای تورکیای لە خاکی عێراقدا بکردایە یەکێک لە مەرجەکان و لە ڕێککەوتنی ئەمنیدا جێگیری بکردایە، بەڵام ئەوە نەکراوە و ئەوەش کەموکورتی لایەنى عێراقی بوو، بۆیە پرسی کۆتاییهێنان بە پەکەکە شتێکی هەروا ئاسان نییە.

بەوتەى ئەو شارەزا سیاسیانە، هەموو ئەو ڕێککەوتنانەى کە لەنێوان شاندی عێراق و تورکیا واژۆ کران وابەستەن بە بواری ئاسایش و ئەمنی سنوورەکانەوە، ئەگەر ئەوەى لەسەر ئاسایش واژۆ کراوە جێبەجێ بکرێن ڕێکەوتنەکانى دیکەش جێبەجێ دەبن، بۆیە پێیانوایە زۆرینەى ڕێککەوتنەکان تەنیا لەسەر کاغەز دەمێننەوە.

 

 

هـ.ح

Comments are closed.