2018 Kürdistan Bölgesi Panoraması: Ekonomi

Başurê Kürdistan’da 2018 yılı ekonomi olarak, büyük bir kriz içinde geçirdi. Ticaretin azalması, ekonominin küçülmesi gibi temel sorunların yanı sıra hayat pahalılığı, fiyat artışı, yakıtın pahalı olması gibi birçok sorun yaşanırken, hükümet memur ve işçilerin maaşlarını ödeyemez duruma geldi.


2017’de yapılan referandumun ardından Türkiye, İran Irak üzerinde uyguladığı baskılardan dolayı siyasi sorunların yanı sıra ekonomik sorunlar da yaşandı. 2018 yılı içinde Başurê Kürdistan’da ekonomik olarak zor günler geçirirken, ABD’nin İran’a yönelik ambargo kararıyla bölge bir kez daha ekonomik olarak etkilendi.

2018 yılı ekonomi panoramasında, Başurê Kürdistan’daki önemli ekonomi olaylarına yer verdik.

2017’de Kürdistan Bölgesi’nde yapılan referandumunun ardından İran sınır kapılarını kapattı. 2 Şubat 2018’de, İran ve Başurê Kürdistan arasındaki Perwêzxan ve Haci Omeran sınır kapılarını açma kararı aldı. Sınır kapılarının açılmasıyla birlikte, Başurê Kürdistan ve İran arasında yeniden ekonomik hareketlilik yaşandı.

Perwêzxan ve Haci Omeran sınır kapılarının açılmasından sonra, Irak hükümeti, Başurê Kürdistan ve İran arasında yer alan sınır kapılarının Irak İçişleri Bakanlığı tarafından resmi olarak kaydedilmediğini bahane ederek, resmiyetleri olmayan sınır kapılarının kapatılmasına ilişkin karar çıkarttı. Resmi olmadıkları söylenen sınır kapıları şunlardı; Halepçe’nin Biyare beldesindeki Şûşmê Sınır Kapısı, Pêncwên ilçe sınırlarındaki Helalawa Tutman Sınır Kapısı, Halepçe’nin Bemo belde sınırındaki Pişte Sınır Kapısı. Sınır kapılarının kapatılması, Başurê Kürdistan’ın ekonomisine büyük zararlar verdi.

21 Şubat’ta Goran Hareketi parlamenteri, Kürdistan Bölgesi Parlamentosu’nda yaptığı açıklamada, Kerkük petrolünden elde edilen paranın 20 milyon doların resmi olarak nereye gittiği belirtilmezken, paranın Kerkük’ün eski Valisi Necmedin Kerim’in özel hesabına yatırıldığı belirtildi. Goran Hareketi parlamenterinin söylemi Başurê Kürdistan ve Irak’ta gündem oldu. Paranın nereye gittiğine dair inceleme yapması için bir komisyon kuruldu ve Hewlêr Mahkemesi konuyu araştırdı. Ancak konu bir süre sonra gündemden düştü ve paraya ne olduğuna dair başlatılan incelemeler sonuçsuz kaldı.

16 Mart’ta, engelli,  öğretmenler, din bilimcileri ve Süleymaniye’deki 14 sivil toplum örgütü, Başurê Kürdistan kentlerinde ve ilçelerinde gösteriler düzenledi. Kürdistan Bölgesi Parlamentosu’nda emekliler için tartışılan yeni yasa ve projelere karşı eylemler başlatıldı. Karara göre yüksek makamlarda çalışmış olan emeklilerin maaşlarının yüzde 80’i verilecek. Yurttaşlar yüksek makamlarda çalışmış olan emeklilerin maaşlarının düşürülmesini talep ederek, parlamenterlere emeklilik verilmesinin kaldırılmasını istedi. Tepkiler üzerine yasa projesi durduruldu.

Kürdistan Bölgesi’ndeki çiftçiler, 7 Mart’ta Irak Parlamentosunun Hewlêr ofisi önünde eylem başlattı. Çiftçiler eylemde, Irak hükümetine çağrıda bulunarak, buğday paralarının verilmesini istedi. Kürdistan Bölgesi’ndeki çiftçilerin buğday paraları, Başurê Kürdistan ve Irak arasında ekonomik bir sorun haline geldi. Çünkü Irak hükümeti Kürdistan Bölgesi’ndeki çiftçilerin buğday paralarını vermiyordu. Çiftçiler, 2014’ten 2017’ye kadar Irak Ticaret Bakanlığı’na buğday verdi. Irak hükümetinin çiftçilere buğday paralarını vermemesi konusu, Başurê Kürdistan ve Irak’ta siyasi sorunlara alet edildi. Çiftçiler, buğday paraları konusunun siyasi sorunlara alet edilmemesini istedi.

Başurê Kürdistan ve Irak arasındaki ilişkilerin düzelmesinden sonra Irak merkezi hükümeti, 19 Mart’ta Başurê Kürdistan’a 317 milyar 540 milyon 465 bin dinar gönderdi.  2017 referandumundan sonra Irak ve Kürdistan Bölgesi hükümeti arasındaki ilişkiler bozulmuştu. Aynı zamanda Irak 2014’ten sonra ilk defa Başurê Kürdistan’a para gönderdi. Kürdistan Bölgesi hükümeti petrolü bağımsız bir şekilde satmaya başladıktan sonra dönemin başbakanı Nuri Maliki, 2014’te Başurê Kürdistan’a maaş gönderimini durdurmuştu.

Irak hükümeti tarafından gönderilen para, Başurê Kürdistan’daki işçilerin maaş sorununu kısmen çözse de işçilerin bütün ilçe ve beldelerde gösteriler başlatmasına da neden oldu. İşçiler kalan yarım maaşların da (maaşların tamamı verilmiyordu) verilmesini talep etti.

İşçilerin baskıları üzerine Hewlêr’de bir basın açıklaması yapan Başurê Kürdistan Ekonomi ve Maliye Bakanlığı, yeni maaş sistemini açıkladı. Yeni sisteme göre maaşı 400 bin dinardan az olan kişilere, maaşları kesilmeyecek. Maaşlarda en fazla yüzde 30 kesinti olacak. Bu oran da genel yönetici ve bakanlık danışmanları için geçerli olacak. Normal işlerde çalışan işçilerin maaşları bir milyon 500 bin dinar olacak ve yüzde 25’ten fazla kesinti olmayacak.

ABD’nin İran’a ambargo uygulaması ardından, İran 15 Ekim’de, 15 gıda maddesinin Başurê Kürdistan’a ihraç edilmesini yasakladı.

Başurê Kürdistan’da tarım ürünleri Başur’un ihtiyaçlarını karşılamadığı için, İran’ın kararı Başurê Kürdistan’ı olumsuz etkiledi. Örneğin, İran’ın kararından önce domatesin kilosu bin dinardan az iken, karardan sonra bu fiyat 2 bin dinar oldu.

Başurê Kürdistan Turizm Bakanlığı Sözcüsü 23 Haziran’da yaptığı bir açıklamada 2018’in ilk 6 ayında 1 milyon 310’dan fazla turistin Başurê Kürdistan’ı ziyaret ettiğini söyledi. Bunların yüzde 82’si Başurê Kürdistan ve Irak merkezinden gelen yurttaşlardan, yüzde 13’ü İran yurttaşlarından, yüzde 5’i ise yabancı ülkelerden gelen turistlerden oluşuyordu. Turistlerin ziyareti ekonomiyi olumlu etkiledi.

28 Eylül’de Irak Hükümeti, Kerkük-Hewlêr, Kerkük-Süleymaniye ve Musul-Duhok arasına 3 gümrük noktası kurmaya karar verdi. Gümrük noktalarında, Başurê Kürdistan’dan Irak merkezine götürülen eşyalar vergiye bağlandı. Vergiler Kerkük ve Irak’taki merkezi kentlerde mal fiyatlarının yükselmesine neden oldu. Aynı zamanda Başurê Kürdistan’dan Irak merkezine götürülen malların engellenmesine neden oldu.

31 Ekim’de Başurê Kürdistan Parlamentosunun 4’üncü dönemi sona erdi. Emekli olan her parlamentere 48 milyon dinar verilmesine ilişkin bir karar alındı. Bu karar büyük tepkilere yol açtı. Başurê Kürdistan’daki halk birçok bölgede alanlara çıktı ve tepkilerini dile getirdi. Ancak şuana kadar hiçbir parlamenter, parayı ret etmedi.

Kerkük’teki petrol ihracatının durdurulmasından bir sene sonra 16 Kasım’da Başurê Kürdistan ve Irak hükümeti arasında Kerkük petrolünün Kürdistan Bölge petrolünün boru hattı aracılığıyla Ceyhan Limanı'na akışının yapılması üzerine anlaşma yapıldı.

23 Kasım’da Süleymaniye’de yerli ve yabancı 180 şirket Süleymaniye 13’üncü Uluslararası Pazarlama fuarına katılı.

4 Aralık’ta Başurê Kürdistan ve Irak arasındaki gümrük noktalarından vergi alımı durduruldu. Ancak gümrük noktaları hala kaldırılmadı.

(hb/eo)